Wees gegroet, Juanita

door Prachtige Pjotr

Anderhalf jaar geleden, toen ik het geluk had in Peru te zijn, bezocht ik in het museum van de Universiteit van Arequipa  De IJsmaagd van Ampato. Het betreft Juanita, een kind dat destijds in haar vroege tienerjaren door de Inca’s op de berg Ampato werd geofferd aan de Goden.  Destijds waren mensenoffers aan de zogenaamde Apu’s, berggoden, een manier om de ontstemde Goden te behagen. Voor (post-) modernen is dit waanzin, een onbevattelijke misdaad. Maar tegelijk ook een heel fascinerende denkoefening. Een unieke manier om mens en maatschappij in een radicaal ander perspectief te plaatsen.

Als je erover doordenkt, bestaat er een “logica” achter dit hoogst merkwaardige ritueel. Beeld je een traditionele beschaving in waar de plaats van de mens, ruimte en tijd in de kosmos zeer afgebakend is. Iedere ruimte wordt gecultiveerd op een sacrale wijze en ook de tijdservaring is voor de traditionele mens heel anders. Alles wat van tel is draagt een symbolische geladenheid. Wanneer deze ordening door elkaar wordt geschud, betekende dit dat de goden ontstemt zijn. Hierdoor geraakt ook de maatschappelijke ordening in de war. Een mensenoffer was een manier om deze balans terug te herstellen. Dit is enkel begrijpelijk als je beseft dat de waarde van een mensenleven in die context totaal verschilt dan de waarde van een mensenleven in een hedendaagse westerse maatschappij. Het feit dat Juanita gekozen werd, was een grote eer voor haar familie.

Een voorbeeld van deze kosmische ordening is het graf waarin Juanita geplaatst werd. Daarin werden objecten geplaatst, maar niet zomaar, niet als versiering of verfraaiing. Ieder materieel object droeg een betekenis en verwees naar de kosmische ordening van de Incamaatschappij. Je zou kunnen zeggen dat ieder object een zogenaamde hiërofanie was, een materieel object dat het goddelijke vertegenwoordigde. Niet het object an sich werd aanbeden, maar wel het goddelijke dat in en doorheen het object zich manifesteerde. Op die manier transformeerde het graf zich naar een heilige microkosmos.

Ook Juanita werd niet zomaar gekozen uit de bevolking. Zij was geen Chinese vrijwilliger die van een markt werd geplukt. Net vanwege het belang van een mensenoffer, moest het kind vooral zuiver zijn. En dat wil zeggen dat Juanita een kind was dat uit de hoge adel kwam. Net als het graf, onderging ook Juanita een transformatie. Pachacuti Inca Yupanqui was de Sapa Inca (de Incakeizer) die zijn goddelijkheid overdroeg aan Juanita, waardoor zij een halfgod werd. Ze droeg blauwe araveren op haar hoofd, dure textiel die typisch adellijk was en werd gewikkeld in een aksu, een helder gekleurd begrafenisdoek.

Met de komst van de Spanjaarden is er vanzelfsprekend onnoemelijk veel veranderd in de Nieuwe Wereld. En toch leeft die oude precolombiaanse vlam nog sterk in Zuid-Amerika. Dat voel je instinctmatig aan wanneer je ginds vertoeft. Tijdens een processie in Cuzco viel me op dat er veel aandacht werd gegeven aan de Pachamama, de aardgodin die onder de boerenbevolking in de Incamaatschappij veel aandacht kreeg. Door samen te vallen met de Heilige Maagd Maria, kreeg zij de kans om tot op de dag van vandaag vereerd te worden.

Toen in 1960 de Grote Chileense Aardbeving gebeurde, de meest kolossale aardbeving sinds het begin van de metingen (9.5 op de schaal van Richter), was er iets heel eigenaardigs aan de gang in het Chileense kuststadje Collileufu.  Juana Namuncura Añen, een lokale machi (een traditionele sjamaan), eiste een mensenoffer om de aarde en de oceaan gunstig te stemmen. Het vijfjarige slachtoffer werd ontdaan van zijn ledematen, waarna zijn lichaam door de oceaan werd meegesleurd.

P.

Advertenties