Philip Roth: “The plot against America” (2004)

door Prachtige Pjotr

3485381

Het was niet toevallig dat ik dit boek enkele dagen na de dood van de auteur vastnam, anders had deze nog lang in de kast gelegen. Zijn werk lag me al enkele maanden aan te staren vanuit de boekenkast en een enkele keer was ik er bijna in begonnen, maar heb toen toch op het laatste moment gekozen voor een ander werk. Door zijn dood werd Roth onder de aandacht gebracht en werd bij mij de interesse gewekt om dat ene boek in mijn bezit toch eindelijk eens vast te nemen.

“Anything can happen to anyone, but it usually doesn’t. Except when it does.”

De premisse van dit boek is een onverwachte wending in de VS naar aanloop naar de Tweede Wereldoorlog: de nationale held Charles A. Lindbergh, die met zijn vliegtuig The spirit of St. Louis in 1927 alleen over de Atlantische Oceaan vloog, wint in november 1940 met een landslide victory de presidentsverkiezingen, waarbij zijn tegenkandidaat Franklin D. Roosevelt de duimen moet afleggen. Lindbergh profileert zich als een fel tegenstander van een interventie in Europa en zal met de IJslandakkoorden een solide vredespact vormen met Nazi-Duitsland. Hoewel hij zich aan zijn belofte houdt om uit de oorlog te blijven zijn de diplomatische banden met Hitler aardig warm. Dat zorgt voor heel wat veranderingen bij de negenjarige Philip Roth, de fictieve dubbelganger van de schrijver, en zijn omgeving. Hij herkent al snel het verschil tussen de geschiedenis die hij leert op school, in wezen onveranderlijk en onafwendbaar, en de geschiedenis zoals die hij beleeft met zijn tijdsgenoten: radicaal onvoorspelbaar. Zo moet de trotse vader Herman machteloos toezien hij zijn zoon Sandy zich met fierheid inschrijft bij een uitwisselingsprogramma voor Joodse kinderen, die in pakweg Kentucky of Ohio twee maanden mogen werken – of worden heropgevoed als “echte Amerikanen” – bij een boerengezin. Zo heb je later in het verhaal ook nog de Homesteadact 42, waarbij Joodse werknemers met hun gezinnen naar het Zuiden en Midwesten worden gestuurd. De vader van Philip ziet in dat deze initiatieven bedoeld zijn om de onderlinge Joodse solidariteit te breken. Het duurt niet lang voor ook andere zaken mislopen en de VS een heel eigen Kristallnacht met dodelijke pogroms moet verwerken. Toch is het regime niet eenduidig antisemitisch en zijn er tal van prominente joden, zoals tante Evelyn en haar man en rabbijn Lionel Bengelsdorf, die in de hoogste regionen van het regime vertoeven.

Het verhaal ontvouwt zich als een geloofwaardige tegenfeitelijke geschiedenis, maar je moet je niet verwachten aan een andere uitkomst van de oorlog, die is voor Roth hetzelfde en dat merk je al meteen van het begin. Roth schuift de aanval op Pearl Harbor op met een jaar en laat zo nu en dan iets weten over de opmars van Japan en Duitsland, die weinig verschilt van hun historische tegenpolen. Ik weet het, de focus van dit boek ligt niet op het militair-historische, maar hierin maakt de schrijver zich er iets te gemakkelijk van af. Hij maakt dit echter ruimschoots goed door op een levendige wijze de verregaande veranderingen in de maatschappij te aanschouwen door de ogen van de negenjarige Philip, die zelf nog niet volwassen is en zijn moreel kompas nog niet heeft gevormd, wat hem de perfecte beschouwer maakt van al wat zich rond hem ontvouwt. Roth is een kundig vorser van de Amerikaanse geschiedenis en maakt indruk met het schrijven van een heel geloofwaardig en tastbaar ooggetuigenverslag. Zo zijn vele personages in het boek gebaseerd op historische figuren, die achteraan het boek – als je gelukt hebt met de uitgave neem ik aan – een beknopte biografie krijgen.

Roth bezint zich ook over de aard van de Amerikaanse ziel en verweeft deze vraagstelling naadloos in een verhaal dat voorbij lijkt te vliegen. Wat is Amerikaans zijn? Welke rol spelen joden daarin en op welke manier ben je zowel joods als Amerikaans? Beschouw het niet als een politiek statement in de nasleep van 9/11 – het boek is uitgegeven in 2004, want hij laat meerdere stemmen spreken die hun eigen logica volgen, waarbij het standpunt van Roth niet eenduidige af te leiden valt. Je lijkt de kant te willen trekken van de tegenstanders van Lindbergh, maar je merkt snel dat bijvoorbeeld Sandy terecht van leer trekt tegen zijn vader omdat hij de mentaliteit van “ghettojoden” heeft en daar wil van losbreken. De politieke omwenteling die langzaam uitmondt in een catastrophe is een katalysator voor de vele frustraties die heersen in de milieu’s waarin de Rothfamilie zich beweegt. Sommige joden trekken naar Canada, zoals neef Alvin die bij de paracommando’s gaat om geheime missies in het vijandelijke gebied uit te voeren en daarbij een been verliest.

Dit is een eerste kennismaking volgens het boekje: liefde op het eerste gezicht; uren proberen vrijmaken om de ene pagina na de andere om te slaan; aftellen naar de middagpauze of het thuiskomen om het terug vast te nemen; stiekem al recensies opzoeken om er meer van te weten te koen. Er is geen twijfel dat er nog vele andere Roths zullen volgen, die, naar wat ik lees, een heel eigen karakter hebben en me kunnen inwijden in een bijzondere kosmos. Roth maakt er geen geheim van dat hij vele biografische elementen verwerkt in zijn eigen romans en dat maakt zijn werken interessant, omdat de ziel van de schrijver daarin wordt geopenbaard.

 

P.

Advertenties