TEMPESTATIBVS MATVRESCO!

Stormend dansen rond een cirkel van vuur

Tag: Cultuurcrisis

Pitirim Sorokin spreekt …

The organism of the Western society and culture seems to be undergoing one of the deepest and most significant crises of its life. The crisis is far greater than the ordinary; its depth is unfathomable, its end not yet in sight, and the whole of the Western society is involved in it. It is the crisis of a Sensate culture, now in its overripe stage, the culture that has dominated the Western World during the last five centuries. It is also the crisis of a contractual (capitalistic) society associated with it. In this sense we are experiencing one of the sharpest turns in the historical road…. The diagnosis of the crisis of our age which is given in this chapter was written…. Gigantic catastrophes that have occurred since that year…strikingly confirm and develop the diagnosis…. Not a single compartment of our culture, or of the mind of contemporary man, shows itself to be free from the unmistakable symptoms….

Shall we wonder, therefore, that if many do not apprehend clearly what is happening, they have at least a vague feeling that the issue is not merely that of “prosperity,” or “democracy,” or “capitalism,” or the like, but involves the whole contemporary culture, society, and man? …

Shall we wonder, also, at the endless multitude of incessant major and minor crises that have been rolling over us, like ocean waves, during recent decades? Today in one form, tomorrow in another. Now here, now there. Crises political, agricultural, commercial, and industrial! Crises of production and distribution. Crises moral, juridical, religious, scientific, and artistic. Crises of property, of the State, of the family, of industrial enterprise…Each of the crises has battered our nerves and minds, each has shaken the very foundations of our culture and society, and each has left behind a legion of derelicts and victims. And alas! The end is not in view. Each of these crises has been, as it were, a movement in a great terrifying symphony, and each has been remarkable for its magnitude and intensity.

Sorokin, Pitirim A. Social and Cultural Dynamics. 4 vols. 1937 (vols. 1-3), 1941 (vol. 4); rev. 1957 (reprinted: Transaction Publishers, 1985)., pp. 622-623)

Klik en lees meer.

Advertenties

Adieu!

“Adieu, Europa, het enge land waar men twist en vecht, en kranten leest om te weten waarover men twist en waarvoor men vecht; adieu, kleine menschen in de kleine steden, waar ge allen te dicht op en tegen en boven elkaar huist, zonder ruimte en lucht om u, zonder hemel en zon boven u, zonder boomen en wolken, zonder geloof en zonder liefde, zonder droom en zonder illusies. God is met de vagebonden. Vooruit is de weg. Hoera voor ons beiden, zwervers en don Quichotten der groote baan”.

VAN DER HALLEN, Ernest, Tusschen Atlas en Pyreneeën, Davidsfonds, Leuven, 1938, 10-11.

Save Our Souls! Wat vergane scheepjes ons kunnen leren.

The Fighting Temeraire tugged to her last Berth to be broken up, 1838 (William Turner)

Ik had ze graag willen zien binnenvaren in de haven van Londen, het zeilschip Temeraire. In 1838 werd het “second rate ship-of-the-line”, dat een verdienstelijke rol heeft gespeeld tijdens de Slag bij Trafalgar, binnengeloodst door een nieuwerwets stoomschip om opgebroken te worden. In haar glorietijd had ze een belangrijk aandeel in de uiteindelijke overwinning op de gevreesde vloot van Napoleon. Zo heeft zij samen met het Engelse vlaggenschip Victory het Franse vlaggenschip Redoutable op haar knieën gedwongen. Daar liep admiraal Nelson zijn fatale verwonding op. Sindsdien zou het schip bekend staan als de Fighting Temeraire, hoewel historische bronnen eerder spreken van de Saucy Temeraire. De Engelse romantische schilder William Turner was getuige van het tafereel en vervaardigde het schilderij The Fighting Temeraire tugged to her last Berth to be broken up, 1838. Een jaar later stelde hij het voor, vergezeld van het aangepaste gedicht Ye Mariners of England van de Schotse dichter Thomas Campbell:

“The flag which braved the battle and the breeze/no longer owns her”

Het schilderij, dat in de National Gallery van Londen hangt, werd in 2005 gekozen tot de favoriet van de luisteraars van BBC Today. Het schip had al veel langer een haast mythische status gekregen en vormt een hevig gedebatteerd onderwerp wegens de symbolische betekenis van het schilderij.

Hoewel het einde van het schip destijds op zich geen wereldschokkende gebeurtenis was, werd het tafereel beschouwd als een ‘indrukwekkend en aangrijpend afscheid van een grote cultuurperiode’. Het einde van de Temeraire, dat in al haar koninklijke statigheid de haven binnenvoer, alsof het ging om een staatsbegrafenis, luidde de komst aan van de moderne tijd. Op het schilderij stelt het oude Europa zich op in al haar glorie: ‘voornaam en waardig, met aristocratische trots en lotsverachting, gedragen door traditie en tijdloosheid’. Het drama dat zich afspeelt wordt verhevigd door de volle rode avondkleuren aan de rechterzijde van het schilderij.

Een nieuw tijdperk brak aan. De moderniteit versnelde de tijdservaring. Alles volgde sneller op elkaar op. Een schip zoals de Temeraire wordt niet afgedankt omdat ze versleten was, maar omdat ze niet meer meekon met de nieuwste technologische ontwikkelingen. Het schip wordt in het schilderij gesleept door een vertegenwoordiger van de nieuwe tijd: een stalen stoomschip dat in alle opzichten verschilt van de Temeraire. De Britse marine van die periode was helemaal anders dan die van het begin van de negentiende eeuw. De ontwikkelingen gaan verder dan enkel het concrete en het technische: ook de traditionele referentie- en interpretatiekaders veranderen sterk en nemen een forse liberale koers.

Nog geen honderd jaar later gaat een ander schip ten onder. Het betreft een schip dat in alle opzichten een trotse vertegenwoordiger was van haar tijd: snel, luxueus en van titanische proporties. De Titanic werd door de rederij White Star Line ontworpen om onzinkbaar te zijn en zou de Atlantische Oceaan in een recordtijd oversteken, waarmee zij de concurrent Mauretania naar de kroon zou steken.  Het schip maakte in april 1912 haar maiden voyage over de Atlantische Oceaan naar New York. Het zou vandaag wereldwijd bekeken worden door miljoenen kijkers. En juist dan zinkt het schip.

De ondergang van de Titanic maakte niet alleen een einde aan de zekerheden over de veiligheid van oceaanstomers, maar kondigde ook het einde van een tijdperk aan. Wat was er juist misgelopen? De hoopvolle verwachtingen die ontstonden toen de Temeraire haar ondergang tegemoet ging, liepen aan het einde van de negentiende eeuw faliekant aan hun einde. Dat was bijvoorbeeld de tijd dat Gustav Klimt en de Sezessionbeweging het parlementaire liberalisme van Wenen failliet verklaarde, omdat het de moderne tijd niet begreep. Het Fin-de-siècle heeft haar karakter te danken aan een cultuurcrisis die oude zekerheden vernietigde, maar ook hoopvolle nieuwe verwachtingen schiep.

Zoals Stephen Kern beschrijft in zijn boek The culture of time and space, 1880-1918 haastte de wereld zich naar de toekomst toe zoals de Titanic over de Atlantische Oceaan. Zij die een blik wierpen op het uiteindelijke doel zagen zowel het wrak van het schip als de beloofde wonderen van de toekomst. Het zinken van de Titanic moet de optimisten ongetwijfeld doorheen hebben geschud. En toch was er veel euforie bij de aanvang van het kanonnengedreun van augustus 1914. Lang zou dit echter niet duren en het verscheurde Westen zou snel in een diepe existentiële crisis belanden.

En in 2012 zonk de Costa Concordia. “Vada a borda, cazzo!” luidde het. Zal haar ondergang dezelfde mythevorming ondergaan als de Temeraire of de Titanic? Zal zij het symbool zijn van een omvattende mijlpaal in de geschiedenis of een culturele crisis? Of zal zij eerder verzinken in de geschiedenis als een fait divers? Niet ieder zinkend schip kondigt een historisch keerpunt aan. En er zijn rampen gebeurd tussen 1912 en 2012 die veel meer levens kostten dan op de Costa Concordia. Met tienduizend slachtoffers zelfs.

In het boek Lentesneeuw beschrijft de Japanse schrijver-samoerai Yukio Mishima beschrijft de schrijver de onwetendheid van een iemand over zijn eigen tijd. Met andere woorden: wie vandaag leeft, kan niet specifiek zeggen dat zijn tijdperk een bepaalde stijl heeft. Daarvoor is niet genoeg afstand gecreëerd. Een criticus kan zichzelf totaal distantiëren van zijn tijdsgenoten en het gevoel hebben tot een andere generatie te behoren dan de zijnen. Maar zal hij voor een historicus tweehonderd jaar na zijn gebenedijde lamentatie net geen product zijn van zijn eigen tijd? Misschien vertegenwoordigt deze afstandeling net de stijl van zijn eigen tijd. Immers, stroom en tegenstroom zijn met elkaar verbonden. Is mijn suggestie dat het zinken van de Costa Concordia als symbolisch keerpunt mag gelden dus overdreven? Maar maak ik die suggestie wel? Of lijkt het alleen maar zo? Ach, gij vorser in de toekomstige tijd, ik laat u maar in het ongewisse!

P.

Meer literatuur:

DE VRIESE, Herbert, ‘Het jonge Europa en de aftakeling van de metafysica’ in De Koningin onttroond. De opkomst van de moderne cultuur en het einde van de metafysica, Uitgeverij Pelckmans, Kapellen, 2005, 179-266.

KERN, Stephen, The culture of time and space, 1880-1918, Harvard University Press, Cambridge, 1983.

Bericht aan de “Indignados”

Omdat de razernij van Kali Yuga ons allen treft …

—–

“Het is tegenwoordig haast de gewoonte geworden om te spreken van de “neergang van het Westen”, de crisis van de hedendaagse beschaving en de gevaren en verwoestingen die het heeft veroorzaakt. Ook worden nieuwe voorspellingen geformuleerd over de toekomst van Europa of de wereld, en uit vele hoeken wordt opgeroepen om het Westen te “verdedigen”.

            Temidden van deze opschudding is er in het algemeen zeer weinig dat de ondeskundigheid van intellectuelen overstijgt. Het zou bijna te eenvoudig zijn te laten zien hoe hun visies ware principes ontbreken, en hoe zij die wensen te reageren onbewust eerder behouden wat zij verwerpen, en hoe de meeste mensen niet echt weten wat ze willen, omdat ze gehoorzamen aan irrationele impulsen. We vinden dit vooral terug in de praktijk, waar gewelddadige en chaotische uitingen van “protesten” worden waargenomen, die globaal wensen te zijn, hoewel deze worden geïnspireerd door contingente en terminale vormen van de moderne beschaving.

            Ook al zou het overhaast zijn om in deze protestfenomenen iets positiefs te zien, hebben ze desalniettemin een symptomatische waarde; deze fenomenen illustreren duidelijk dat overtuigingen die ooit vanzelfsprekend waren dit vandaag niet langer zijn […] Sommige pseudo-intellectuele en irrationele reacties lijken de moderne mens alleen maar af te leiden en voorkomen dat deze zich ten volle bewust zou worden van de wereldwijde en angstaanjagende gewaarwording dat de hedendaagse wereld een levenloos lichaam is dat van een helling valt en door niets of niemand kan worden tegengehouden.

           Er zijn ziektes met een lange incubatieperiode die enkel opduiken wanneer hun verborgen werk tot een einde is gekomen. Dit is het geval met het verval van wat de mens ooit beschouwde als beschaving par excellence. Hoewel de moderne mens de bleke toekomst van het Westen pas recent heeft waargenomen, zijn de oorzaken eeuwenlang actief geweest en hebben bijgedragen aan het spirituele en materiële verval. Niet alleen hebben deze oorzaken de mogelijkheid tot opstand en de terugkeer tot een normale en gezonde menselijke maatschappij weggenomen, maar bovenal ook het vermogen te begrijpen wat normaliteit en gezondheid werkelijk betekenen.

            Dus, ongeacht hoe oprecht hun intentie opstandelingen bezielt om de alarmbel te luiden, zouden we geen valse hoop moeten koesteren over de afloop. Het is niet gemakkelijk om te beseffen hoe diep we moeten graven tot we de enige wortel vinden waaruit de huidige, negatieve gestalten ontspruiten als natuurlijke en noodzakelijke gevolgen. […] Sommige mensen “reageren”; anderen “protesteren”. […] En toch zijn dit slechts “reacties” en geen acties, of positieve bewegingen, die vanuit een innerlijke dimensie afkomstig zijn en getuigen van het bezit van een fundament, een principe of een centrum. Er zijn teveel aanpassingen en “reacties” geweest in het Westen. De ervaring heeft aangetoond dat op deze manier niets wezenlijks kan ontstaan. Ontwaken en opstaan is wat werkelijk nodig is in plaats van heen en weer te liggen woelen in een bed van doodangst.

            De zaken hebben vandaag zulk een dieptepunt bereikt dat ik me afvraag wie in staat zou zijn om de moderne wereld in zijn geheel te beoordelen, in plaats van slechts enkele aspecten (zoals “technocratie” of “consumentenmaatschappij”) of de uiteindelijke zin ervan. Dat zou het werkelijke startpunt zijn”.

EVOLA, Julius, Revolt against the modern world, Inner Traditions Publishing, Rochester, 1995, xxviii-xxix (eigen vert.).