TEMPESTATIBVS MATVRESCO!

Stormend dansen rond een cirkel van vuur

Tag: Friedrich Nietzsche

Nietzsche: “Schopenhauer bedierf het pessimisme”

“Eigentlich hat Schopenhauer den Pessimismus verdorben -; er war zu eng für diese ganze prachtvolle Nein-sagerei.”
In dit citaat wordt duidelijk dat het pessimisme door Nietzsche anders wordt opgevat dan Schopenhauer. Bij Die Geburt der Tragödie wordt het pessimisme door Nietzsche opgevoerd als de fundamentele kracht van de presocratische Grieken. Zowel Arthur Schopenhauer als Friedrich Nietzsche zien in de door wil gedomineerde wereld de mens als een speelbal die met zijn rede de werkelijkheid niet te baas kan. Schopenhauer heeft weinig goeds te zeggen over de mens die hieraan ten prooi valt. Nietzsche is daarentegen een filosoof van het morgenrood en ziet een uitweg uit deze chaos via de Übermensch. Bij Schopenhauer voel je een melancholische waas, wat bij Nietzsche wordt tegengesproken met de Dionysische extase.
NIETZSCHE, Friedrich, Briefwechsel III (1), Herausgegeben von Giorgio Colli und Mazzino Montinari, Berlin – New York: Walter de Gruyter, 1981, 487.

“Een heilig ja zeggen”

“Onschuld is het kind en vergeten, een opnieuw beginnen, een spel, een uit zichzelf rollend rad, een eerste beweging, een heilig ja zeggen”.

Nietzsche, “Van de drie gedaantewisselingen”, Aldus sprak Zarathoestra

De Duitse filosoof Friedrich Nietzsche koesterde een diep wantrouwen in de Westerse rationaliteit en heeft daarmee de fundamenten van de Westerse cultuur genadeloos ontmaskert. De theoretisch-Socratische mens die tot aan Hegel toe het volste vertrouwen legt in de redelijkheid van de samenleving, wordt door Nietzsche ter verantwoording geroepen. Dat God dood is, betekent vooral dat de metafysica en de moraal waarop de gehele Westerse cultuur is gebouwd zonder fundament bestaat. Alle vertrouwen valt weg. De waarheid is dus een ingebeelde constructie, een slavenmoraal die maar greep kan krijgen op de werkelijkheid door deze via de rede te ordenen. Deze geordende werkelijkheid is daarom volgens de filosoof een verarming die het leven ontkende in plaats van het te affirmeren. De werkelijke wereld is eerst en vooral machtswil. Het Kind van Nietzsche accepteert de wereld zoals hij is en is daarom in ieder opzicht de Übermensch:

Onschuld: er is geen goed of kwaad meer, geen gegeven vaste grond, geen uiteindelijk doel. Alle leugen is overwonnen.

Vergeten: de ware en schijnbare wereld is verdwenen. Omdat de wereld als schijn gebleken is, zijn we losgekomen van de wil tot onwaarachtige waarheid. Nu is er perspectivisme, interpretatie in een wereld die ondanks al zijn tegenstellingen wordt aanvaard.

Opnieuw beginnen: het Kind schept bewust waarde en waarheid, hij eigent zich het “recht der heren” toe. Hij wierp de zware mantel van de moraal van zich af om moreel te leven.

Een uit zichzelf rollend rad, een eerste beweging: de lineaire tijdsopvatting wordt opnieuw circulair. Alles keert terug in gewijzigde vorm. De eeuwige wederkeer.

Het heilig ja zeggen: het absurde besef van de zinloosheid van het leven wordt overwonnen, omdat de wereld eindelijk als schijn werd ontmaskerd en zo bevestigd werd. Er is geen reden om hierover defaïtistisch te zijn, hierom moet men lachen.

P.

Gemiste rijkdom

Toen ik daarstraks weer een eindeloze reeks spontane gedachten aan het spinnen was in mijn hoofd bedacht ik dat ik nooit dezelfde genialiteit aan de dag kon brengen op papier. Er zijn immers zoveel onbewuste barrières die het onmogelijk maken om een rijkdom te etaleren die nog maar te vergelijken valt met de weelde aan gedachten in mijn hoofd. Zo nu en dan slaag ik er wel in om een punt te maken, maar als ik erin slaag een doorgedreven gedachte te maken in mijn hoofd met her en der geniale hak-op-de-taksprongen moet dat toch ook lukken op papier? Als ik er op een of andere manier in slaag een personage in mijn dromen een boeiende toespraak te laten houden over eender welk thema, dan moet ik er zelf toch in slagen dat te reproduceren?

Deze tragedie is hier een oud zeer: het is slechts een van de vele opzichten waar we maar een fractie kunnen ervaren van het “kosmische sieraad”. Het is waar: de Neoplatoonse filosofie heeft dat sieraad op een uiterst verleidelijke manier beschreven, maar Nietzsche heeft deze prachtige gestalte terecht de grond ingeboord. Als er een kosmisch sieraad bestaat, is deze onbevattelijk en ook onredelijk. Want alles wat redelijk is, heeft de Duitse filosoof met de hamer geschreven, is slechts een constructie van ons eigen denken. Een fantasie, ook al is de mens haast van nature uit een wezen dat alles wil categoriseren en ordenen. Wat zegt dat dan over het werkelijke? Het werkelijke is chaotisch, maar de hele filosofie voor Nietzsche heeft dit ontkent.

Ik neig het leven voor te stellen als een pelgrimstocht, cirkelend rond een heilig centrum dat fungeert als de hoogste hemelsfeer die Dante wist te bereiken. Een Worden dat zich koppelt aan een Zijn, zodat het zich meer ontwikkelt en de mogelijkheid schept om niet alleen te bestaan, maar ook te existeren. En ja, ook al is dit een constructie van mezelf om het leven wat meer zinvol te maken, wat dan nog? De ontmaskering van het leven kan volgens mij leiden tot een rijkere levenservaring. We worden allemaal geworpen in een eigen microkosmos maar het is daarom aan ons als architect om daar iets van te maken. Waarom dan vasthouden aan conventionele bouwstijlen?

P.

Manifest

They’re making the last film

they say it’s the best
And we all helped make it
It’s called the death of the West

Death in June, Death of the West

Van nature uit ben ik een optimist met apocalyptofiele neigingen, iemand die zou kunnen dansen op de muziek van het legendarische orkest op de zinkende Titanic. Daarom voel ik me ontzettend aangetrokken tot een cultuurpessimisme van het principe wat zou moeten zijn is er niet; wat is, zou er niet mogen zijn. Intuïtief voel ik aan dat onze tijd uit haar lood is geslagen. Toch zit in de neergang een vertrouwd gevoel, alsof ik in een vroegere bestaansvorm het allemaal al eens heb meegemaakt. Dit maakt deel uit van een cyclus. De neerval heeft daarom veel weg van de herfst onder een gouden oktoberzon. Dan bewaart de Natuur haar meest verbluffende schoonheid voor de laatste momenten; een belofte voor de lente na de winterse stemmigheid; de neerval als een noodzakelijke voorwaarde voor de hernieuwing.

Ik ben geen kamikazepiloot, maar verschrikkelijker dan de dood van het lichaam is de dood van de ziel. Daarom beangstigt de acedia mij: de ontmoediging die zich meester van je maakt en je fataal verlamt. Een soort verinnerlijkte lobotomie die me meesleurt in een overweldigende maalstroom. Leven op automatische piloot; het vermogen verliezen om te verwonderen; deel uitmaken van een vormeloze massa; zelf vormeloos zijn: dat is levensschennis. Plato verklaarde dat de cultivatie van de eigen ziel de hoofdplicht is van iedere mens. Daarom beschouw ik het Zelf niet als iets vanzelfsprekends, maar als een omvangrijke microkosmos waarvan ik de architect ben.

Net daarom wil ik de wereld begrijpen, zodat ik mezelf een positie kan verschaffen. Mijn wereldopvatting is een symbiose van twee verschillende werelden. De eerste bevindt zich in het praktische, intuïtieve veld: de ervaring van het Immense. Vandaar William Blake: if the doors of perception are cleansed, everything appears as it truly is: infinite. Toch is ook de theoretische, kritische ideeënwereld van mijn academische scholing waardevol gebleken. Deze heeft me de zin voor nuance bijgebracht, waardoor ik mezelf heb bevrijd uit dogmatische, enggeestige denkkaders. Het raakveld van het intuïtieve en het kritische is meermaals zeer vruchtbaar gebleken.

Ja, er knaagt iets aan me, alsof een onderhuidse bacil het einde van haar incubatieperiode heeft bereikt. Een dreigende, fatale acedia die de wereld rondom mij reeds heeft aangetast staat klaar om toe te slaan. Daarom dit essay: mijn voertuig van zelfontdekking; mijn wapen tegen de innerlijke onverschilligheid. Ik schrijf het omdat ik lijd aan de filosofische aandoening bij uitstek: de kritische reflex om in mezelf iets ontoereikends te vinden. Daaruit vertrekt een drang naar absolute actie van binnenuit. Voor mij moet een bijzonder doel zijn weggelegd. Toch vertel ik met veel schroom over mijn Weltschmerz. Weet je, het ligt niet in mijn aard zo open te zijn over een innerlijk groeiproces. Want eerlijk gezegd … weet ik in godsnaam niet wat ik met deze bevreemdende apotheose moet aanvangen.

Losbreken uit de droom

“All men dream: but not equally. Those who dream by night in the dusty recesses of their minds wake in the day to find that it was vanity: but the dreamers of the day are dangerous men, for they may act their dreams with open eyes, to make it possible. This I did.”

Lawrence of Arabia, The Seven Pillars of Wisdom

Wanneer ik ontwaak word ik vaak overvallen door een eigenaardig gevoel. Er is dan een subtiele substantie aanwezig die niet uit deze dimensie komt. Het is een geur die me prikkelt of een lang vergeten smaak en altijd dat ene onheimelijk gevoel dat ik terug ben van een lange reis. Het is vreemd in een kamer te zijn die je bekend aandoet, maar tegelijk ook onwerkelijk en vals. Links en rechts verdwijnen droomgestalten even snel als ze verschijnen. Ik ben wakker en kan mezelf niet bewegen, noch heb ik invloed op de omgeving rond mij. Behoorlijk benauwend. Is dit een droom binnen een droom? Een illusie die zich rond mij ontvouwt om mij te misleiden? Een angstwekkende fantasmagorie die me onwrikbaar vastzet in een fort dat tot enig doel heeft de architect ervan op te sluiten? Dit noem ik de schemerzone : een raadselachtige mengeling van illusie en realiteit. En dan breek je er plots uit. Het is dat ene moment waarop ik alles beheers en begrijp, hoewel ik het niet onder woorden kan brengen. Het is een existentieel, intuïtief gevoel bij uitstek.

Hoewel hevig beïnvloed door ideologische processen, onbewust geïnduceerd constructiedenken en andere extra-individuele invloeden, ervaren we de wereld vooral als individu, vanuit ons innerlijke zelf. En wat dan nog als de wereld een droom is, Maya: een sluier van illusies, impliceert dit niet dat er ook een dromer moet zijn? Men kan het geheel van ervaringen beschouwen als vals, illusoir of onbestaande, maar wie ook deze valsheid, schijn en dit onbestaande als argument gebruikt tegen die droom, kan zelf als persoon niet vals, illusoir of onbestaande zijn. Voorbij alle “dingen die zijn en dingen die niet zijn”, is er immers een enkele zekerheid: het “Ik”. Het is daarom niet noodzakelijk het ware, het goede, het rechtvaardige of het vrije, maar het is wel het mijne en het enige waarvan ik zekerheid heb. Dat is best een bevrijdende gedachte.

Maar waarom dat benauwde gevoel in die “schemerzone” tussen droom en werkelijkheid? Een aangeboren schaamte voor onze vrijheid, die bij ontwaking ligt te lonken? Misschien is vrijheid wel iets angstaanjagends sinds de dood van God:  we zijn tot de vrijheid veroordeeld (Sartre). De wereld is aan zichzelf overgelaten, zonder transcendente referentiepunten. Het was echter niet voor niets dat Nietzsche het van zich afwerpen van deze schaamte als de lakmoesproef van onze bevrijding beschouwde. De vrijbuiter George Hanson, het personage van Jack Nicholson uit Easy Rider, beschrijft de angst voor vrijheid zeer goed:

“Mensen praten en praten en praten over vrijheid, maar zodra ze een vrij individu zien, krijgen ze er schrik van”

De mens is een wandelende paradox: hij verafschuwt heimelijk wat hij samen met de massa naar verlangt. Daarom stelde Nietzsche’s Zarathoestra wellicht de vraag of de mens het wel verdient om vrij te zijn.

De Pelgrim …

Er waart één oergestalte in mij rond: de Pelgrim. Terwijl stripfiguren bij hun innerlijke jihad al-akhbar links en rechts een zilverzuiver engeltje en een rood latexduiveltje zien verschijnen, duikt in mijn verbeelding de witgepijde Pelgrim met Janusgezicht op. De Kamerfilosoof behoedt je voor het Immense, de Hamerfilosoof wil je erin duwen. De mythe van Odysseus illustreert hun samenspel op een formidabele manier. Toen Odysseus en zijn bemanning voorbij de Sirenen voer kreeg hij van de tovenares Circe de raad om bijenwas in de oren te doen. Op die manier konden ze de verleidelijke, maar dodelijke lokzang van de Sirenen weerstaan. Hij geeft zijn mannen de opdracht dit te doen, maar Odysseus wil de Sirenen trotseren., Om zichzelf van de dood te behoeden laat hij zich vastketenen aan de mast van het schip. Hier ontstaat een opmerkelijk compromis tussen de drang naar het Immense en de wil om zelfbehoud. Dát is rasechte levensbeheersing.

De Pelgrim als gestalte komt in vele gedaanten voor, in iedere sociale laag, beschaving, klasse en tijdsspanne. Ik zie hem op het scherm, kom hem tegen in boeken, ervaar hem op reis of ontdek hem in reisverslagen en briefwisselingen. Hij is Jack Kerouac, Alexander Supertramp en Henry David Thoreau maar ook de oermens die de Beringstraat overstak. In deze gestalte erken en ontdek ik mezelf. Hij schaamt zich niet voor zijn aangevatte pelgrimage, maar is behoedzaam om zijn geheim te delen met anderen. Hij weet hoe de hoi polloi reageert wanneer iemand hen wakker schudt uit vastgeroeste inbeddingen en burgerlijke verwachtingspatronen. Nietzsche’s Zarathoestra leek als een dief in de nacht en als hij niet overkwam als een hansworst, waren zijn eerste redevoeringen meteen de laatste geweest. Zijn geheim behoudt hij slechts voor enkelingen die hij waardig genoeg acht.

Kirilov, een personage uit Boze Geesten van Dostojevski, verklaart dat als God niet bestond hij wel uitgevonden werd. Waar dit op duidt is niet moeilijk: iedereen heeft een centrum nodig, een basiswaarde die als fundament dient. Wie het niet in zichzelf vindt, zoekt het wel buiten zichzelf, projecteert dit op een God of iets anders. Kirilov gaat zelfs verder: zonder God is zelfmoord onvermijdelijk. Met dit tragische personage illustreert Dostojevski op een magistrale wijze hoe een bestaan zonder centrum verloren gaat in betekenisloosheid. Op dat moment overwint de acedia. De Pelgrim heeft een centrum, de axis mundi  van zijn bestaan, ontdekt. Dat is zijn absolute ankerpunt.

… en de gesel des Tijds

De Tijd is de grote motor van de maalstroom die geschiedenis heet. Wie er niet willoos door wil worden meegesleurd, moet de Tijd beheersen. De Pelgrim doet dit via de Mythe, een tijdloze werkelijkheid en het zingevende centrum van zijn bestaan. Waar de Tijd voor de moderne, profane mens homogeen is, betekende de Mythe voor de traditionele mens een belangrijke breuk in de Tijd. Deze “heilige Tijd”, in tegenstelling tot de profane Tijd, komt in ritmische intervallen aanzetten, waarin de Mythe telkens wordt herhaald. Door dit besef heb ik iets belangrijks geleerd: de historische, lineaire tijd is niet noodzakelijk de enige realiteit. Er bestaat een heel andere tijdservaring die helemaal niet homogeen en lineair is. Dat maakt dat Tijd een speelveld is, waarvan de spelregels worden bepaald door wie het spel beheerst. Wie zijn Tijd meester is, beheerst zichzelf. Net als de mens is de Tijd iets wat overkomen moet worden. 

In een van de beginscènes van de cultfilm Easy Rider gooit Henry Fonda, een Pelgrimsgestalte bij uitstek, zijn horloge nonchalant weg na een laatste keer naar het uur te kijken. Deze handeling symboliseert een bevrijding van de homogene Tijd. We hebben onszelf een streng regime opgedrongen. Eén dat alle gevoel voor kwalitatieve tijdsbeleving verdoofde en ons een valse spiegel voorhield. De Roemeense godsdiensthistoricus Mircea Eliade merkte op dat de Tijd niet alleen seculier geworden is, maar zich ook onafwendbaar naar de dood neigt. Fonda mijdt de acedia en gooit zijn horloge, vertegenwoordiger van deze doorgedreven Tijdsgedachte, weg. Hij bevrijdt zich daardoor van de maalstroom. Het weggooien van de horloge impliceert een terugkeer naar de kwalitatieve, innerlijke tijdservaring, zoals deze door traditionele volkeren werd beleefd.

Fonda’s personage creëert een breuk in de Tijd door de Mythe aan te wenden. Zij geldt eveneens als een transcendent referentiepunt van binnenuit. In de jaren ‘30 klom de Italiaanse traditionalist en alpinist Julius Evola vaak in de Alpen. Op een van zijn expedities verbouwde hij samen met een aantal kameraden een oude berghut naar een kleine nachtclub, waar hij op een grammofoon jazzplaten speelde. Rum en kirsch worden bovengehaald en in een dronken roes besluiten ze naar buiten te gaan. Wanneer ze het bevroren bergmeer betreden worden zij getroffen door iets subliems, dat de meest primordiale aard van hun bestaan doet ontwaken. Op deze onverbiddelijke plek, waar het tweeëntwintig graden vriest, de vallei diep-zwart afsteekt tegen de witte kronen van de bergreuzen en het krakende bergmeer onder zijn voeten angst en verwondering verwekt, ervaart de Italiaan een moment dat het leven overstijgt. Door grenservaringen op te zoeken wordt het Zelf en zelfs de aard van de kosmos gedwongen zich te openbaren aan het individu.

In 1935 zag de Lierse letterkundige Ernest Van der Hallen zich genoodzaakt om het verstikkende Europa te verlaten en reisde als moderne pelgrim doorheen Noord-Afrika en het Midden-Oosten. Daar zocht en vond hij het gevoel het leven te beheersen. Toch laat hij in zijn reisverslagen regelmatig teleurstellingen optekenen, wanneer hij in de voetsporen treedt van Christus in het Heilige Land. Wanneer hij in de kapel van Sint-Helena aan de Golgothaheuvel een misviering bijwoont, wordt deze ruw verstoort door “een zwerm beenderige Amerikaanse ladies en goudgetande allround sportheren, met een gefezden Cook-gids aan het hoofd”. Door deze ervaring legt hij zeer nadrukkelijk de vinger op de wonde: de genius loci, de ‘ziel’ van de plek, wordt aangetast door de profane wereld. De dood van God heeft de Mythe fragiel gemaakt. Zij valt niet meer structureel te ervaren, enkel existentieel. 

Harmonie van Pen en Zwaard

In de Tantrafilosofie is theorie zonder actie (kriya) waardeloos, ijdel en vaag. De Wang Yangmingschool uit het vijftiende eeuwse China gaat zelfs verder. Actie was geen gevolg van de theorie, maar een noodzakelijke voorwaarde om kennis te verwerven. Iedere kennis die pas later werd omgezet in actie was vals en waardeloos: “weten en niet handelen is niet-weten”. Over consistent denken en handelen gesproken! Zoroaster, de Perzische wijsgeer, stelt het heel eenvoudig: “Juist denken, juist spreken, juist handelen”. Niet zo eenvoudig als het lijkt. Een idee ondergaat heel wat invloeden en tegenwind wanneer het in de praktijk wordt omgezet. Soms lukt het gewoon niet om een idee te actualiseren, omdat de omstandigheden er op dat moment niet – en misschien zelfs nooit – naar zijn. In zulke situaties overvalt de neerslachtigheid je. Je denkt misschien dat je in de verkeerde tijd bent geboren, dat je deel uitmaakt van een generatie die vele jaren of zelfs eeuwen geleden bestond. Het noodzakelijke draagvlak ontbreekt om iets voor jezelf te betekenen. En zo lijkt de wereld om je heen de uiteindelijke overwinnaar.

Maar wat als de wereld om een ideaal heen kan worden gebogen? Wat als het ideaal een onbewogen beweger was, het centrum van de wereld? Zou dat geen wonder zijn? In het Hossoboeddhisme is er een verhaal over een jonge asceet die naar de heilige Kaeyoberg gaat om de leer van de Boeddha te bestuderen. Onderweg slaapt hij op een begraafplaats, wordt wakker met een ongelofelijke dorst en schept water uit een nabijgelegen kuil. Water smaakte nooit eerder zo fris en zuiver, dacht hij. Toen het licht werd bleek hij uit een schedel gedronken te hebben. Aanvankelijk moest hij braken, maar achteraf besefte hij het: wat als ik nu even tevreden was met water uit een schedel als uit iets anders? Als je ervan uitgaat dat de wereld zoals wij die kennen een subjectieve creatie van onze eigen geest is, lijken de mogelijkheden van het proces van idee naar praktijk plots minder nadelig voor het idee te zijn. De menselijke geest geeft de wereld een betekenis.

Hierbij heb ik de grenzen aardig verlegt, maar waar stopt het? Als er een ding is dat ik heb geleerd in mijn zoektocht, dan is dat blindheid je grootste vijand is. Je moet nuance kunnen aanbrengen zonder daarom noodzakelijk water in de wijn te doen. Je kan grenzen verleggen, maar daarbij verleg je ook een aantal verantwoordelijkheden. Net daarom is zelfkennis zo belangrijk. De subjectieve waarneming van de wereld maakt niet dat je deze volledig naar je hand kan omzetten. Conventies bestaan bijvoorbeeld om de onderlinge handelingen tussen mensen te vereenvoudigen. Het is niet omdat de wereld een creatie is van je eigen geest dat geld plots geen waarde meer heeft, dat verkeerslichten zinloze dingen zijn en dat geweld een middel is om aan anderen je wil op te leggen. Dat is waanzin. Wie continu tegen de stroom ingaat, bevindt zich snel in een tragische affaire. Een andere optie moet mogelijk zijn.

De Tijger

 

“De woestijn groeit, wee hem die woestijnen in zich bergt!”

Nietzsche, Zarathustra

“Dit is een strijd voor de moderne mens, die geen wortels meer heeft in de heilige grond van de traditie en weifelt in zijn zoektocht naar zichzelf tussen de pieken van beschaving en de afgronden van de barbarij, om een bevredigende betekenis te vinden voor een bestaan dat volledig aan zichzelf overgelaten is”.

Robert Reininger

Wie erin slaagt een tijger te berijden voorkomt niet alleen dat hij erdoor wordt aangevallen, maar krijgt ook een kans om deze te verslaan, zo luidt een Oosters gezegde. De tijger symboliseert de maalstroom, die te krachtig is om frontaal te worden geconfronteerd. Op basis hiervan kan een gedragslijn ontstaan voor mensen in een wereld die, na de dood van God, aan zichzelf is overgelaten. Voor de moderne mens, in de wereld geworpen (i.e. Geworfenheit),  komt het erop aan om een positie te vinden waar hij in zichzelf vaste grond vindt. De innerlijke migratie rechtvaardigt een autonoom bestaan. De negatieve anomie van de maatschappij kan daardoor worden omgebogen naar een positieve anomie voor de persoon: de moraal vernietigen om moreel te kunnen leven. Op een dialectische wijze kan de negatie van een negatie immers iets positiefs opleveren, bij wijze van een vrije ruimte voor ontwikkeling.

Dat is dan de aard van mijn levensspel, maar het vragen houdt niet op. Hoe ga ik om met de uitdagingen die het leven mij biedt? Hoe blijf ik trouw aan mezelf? Hoe behoud ik mezelf zonder te worden gestandaardiseerd of geconditioneerd? Hoe word ik mezelf? Al die vragen zijn existentieel van aard. Er bestaat geen algemene handleiding die me daarbij kan helpen. Dit essay markeert mijn positie in het veld, maar is verre van een zaligmakend Schrift. Het is veeleer een momentopname, een palimpsest dat regelmatig moet worden bijgesteld. Toch biedt het houvast tijdens de weifelende zoektocht naar mezelf; biedt manieren om de tijger te bereiden en mezelf te kunnen worden en zijn. Om geen slapend wezen te zijn dat willoos wordt meegesleurd door de maalstroom, maar iemand die zijn Tijd en zijn leven kan beheersen. Daarin ligt mijn nakende apotheose. Ironisch lijkt de zoektocht naar betekenis dus de zin van mijn bestaan te zijn.

Wind en rook

“Adieu, kleine menschen in de kleine steden, waar ge allen te dicht op en tegen en boven elkaar huist, zonder ruimte en lucht om u, zonder hemel en zon boven u, zonder boomen en wolken, zonder geloof en zonder liefde, zonder droom en zonder illusies. God is met de vagebonden. Vooruit is de weg. Hoera voor ons beiden, zwervers en don Quichotten der groote baan”.

Ernest Van der Hallen, Tusschen Atlas en Pyreneeën (1938)

Ik bevind me in het Letterenhuis van Antwerpen. Verderop een eenzame oudere baliebediende die een krant doorneemt, maar verder niemand. Er hangt een nostalgische zoete houtgeur die typisch is aan plaatsen waar oude boeken en manuscripten rusten. Voor mij ligt de briefwisseling van Ernest Van der Hallen verspreid over de tafel, waar hij aan een vriend zijn ervaringen in het Ruusbroechuisje in het Lierse Begijnhof toevertrouwt. Hij schreef over de winterse stemmigheid van het Begijnhof, waar hij wilde ‘schreeuwen van weelde’. In zijn brieven herken ik dezelfde vragen, dezelfde grieven en dezelfde verlangens die ik heb. Van der Hallen was een Pelgrim, net als ik. Evenveel als Jack Kerouac, Alexander Supertramp, Thoreau en Henry Fonda in Easy Rider. Zij gingen het gevecht met de tijger aan. De ene won. De andere verloor. Maar allen kunnen werkelijk zeggen dat ze hebben geleefd.

De Pelgrim is de voorouderlijke zwerver die uit de oertijden tot mij is gekomen en tot mij spreekt. Wie ooit de eindeloze woestijn of de eeuwige sneeuw heeft gezien, kan bij thuiskomst plots zo worden gegrepen door de lust naar het avontuur dat hij alles laat vallen ter wille van zijn Fernweh. Hij heeft daarginds ‘iets’ ontdekt en indrukken opgedaan die hij voordien nergens vond. Noem het een melancholisch verlangen, maar ik heb een stille wens naar eenzame landwegen, waar de Natuur kan worden ervaren in zowel haar metafysisch oergeweld als haar overweldigende rust en vertrouwdheid. Dan ontwaken de levensgeesten met kracht en voel ik zowel bruisende levensbeheersing als eenvoudige Gelassenheit. Deze magische grenservaring heb ik nergens duidelijker beschreven gezien als in Op de Marmerklippen van de Duitse schrijver Ernst Jünger, waar ik eindig in schoonheid en verwondering:

“Alsof een kloppen ons had gewekt uit onze slaap viel dan een beeld in het duister van onze roes […]. Steeds bleven wij dan als versteend staan, en een plotse rilling voer door ons bloed. Dan hadden wij het gevoel alsof wij een nieuw zintuig om het land te zien hadden ontvangen; wij keken alsof wij ogen bezaten wie het vergund is in lichtende aderen het goud en de kristallen diep onder de glasachtige aarde te zien. En dan kwamen ze naderbij, grauw en schimmig, de oergeesten van het land die hier al woonden voordat de klokken van de kloosterkerk weerklonken en voordat een ploeg de bodem scheurde. Ze naderden aarzelend, met grove, houten gezichten, en hun uitdrukking was vrolijk en angstaanjagend tegelijk, in ondoorgrondelijke harmonie, en wij zagen in hen de wijnbergen, met schrik én diepe ontroering in het hart. Soms leek het dat ze wilden spreken, maar alras trokken ze weg als wind en rook’.

P.

“We zijn Goden, de Architecten van de Wereld”

‘Maar zonder mythe verliest elke cultuur haar gezonde,

scheppende natuurkracht: pas een door mythen omkaderde

horizon smeedt een hele cultuurbeweging tot een eenheid’[1]

De Duitse filosoof Friedrich Nietzsche dreef in jaren 1870, toen hij zijn ‘Unzeitgemäße Betrachtungen’ schreef, het probleem van de waarheid op de spits. Zijn idealistische[2] voorganger Immanuel Kant stelde in zijn ‘Kritik der reinen Vernunft’ vast dat het kenbare een eiland was, omringd door een weidse stormachtige oceaan, wat hij het ‘Ding an sich’ noemde. Deze absolute werkelijkheid, ook wel het Immense genoemd, zou volgens Nietzsche maar draagbaar zijn door een mythescheppende kracht. Deze vond hij in het muzikale werk van de Duitse componist Richard Wagner, dat hij bewonderde in ‘Richard Wagner in Bayreuth’. De mythe is volgens Nietzsche een “gecondenseerd wereldbeeld”, wat het leven in het licht van een hogere zin plaatst. Daardoor heeft de mythe volgens de Duitse Nietzschebiograaf en filosoof Rüdiger Safranski niet enkel een individuele betekenis, maar waarborgt het ook een maatschappelijk-culturele samenhang. ‘Mythen scheppen waarden die als doel hebben een diepgaande coherentie in de maatschappij tot stand te brengen. Mythen antwoorden dus op […] de erosie van zin in de maatschappij’[3]. De huidige mens, die het zonder God moet stellen, klampt zich vast aan bezittingen, techniek en wetenschap en de archieven van de geschiedenis. In Nietzsches’ wereldbeeld, voor zover deze te synthetiseren valt[4], daagt de zingevende mythe continu deze onverschillige wereld uit. Aangezien de waarheid gesneuveld is na de dood van God[5], speelt de schijn van de mythe een belangrijkere rol dan de waarheid. Men kan zelfs stellen dat Nietzsche een ‘omgekeerd platonisme’ huldigt.

Mensen kunnen de werkelijkheid nooit an sich kennen, waardoor er altijd een subjectieve vervorming van de werkelijkheid aanwezig is. Mensen hebben, in tegenstelling tot dieren, de unieke mogelijkheid om de werkelijkheid te kunnen abstraheren. Een tussenstap tussen de werkelijkheid en de gepercipieerde werkelijkheid is onvermijdelijk. Daardoor kan de waarheid geen kenbaar en objectief gegeven zijn. Daarmee komen we nogmaals in aanraking met het Duitse idealisme. Een voorganger van deze invloedrijke filosofische school is de Ierse filosoof George Berkeley, die de stelling ‘esse es principi’ naar voor schoof. Dat wil zeggen dat het enige zijnde waarover een mens concreet en redelijk over kan praten datgene is wat overeenkomt met zijn eigen perceptie. Arthur Schopenhauer opperde, in navolging van Kant, dat de ‘wereld de eigen representatie’ is. Absolute Idealisten zoals Johann Gottlieb Fichte beargumenteerden dat de ‘wereld de eigen positie’ is. Een andere generatie sprak van ‘de wereld als de eigen creatie’, waarbij het solipsisme[6] om de hoek komt loeren. Dit radicale perspectief lijkt terug te koppelen naar de Hindoeïstische filosofie, waarin de kosmische eenzaamheid van het Ego in een wereld van Māyā[7] troef is.

Ik ga mee met de stelling “esse est percipi”. En ik ga zelfs zover dat het enige zijnde waar we concreet en redelijk over kunnen praten datgene is wat overeenkomt met onze eigen perceptie. Ook al is de “wereld als representatie” hevig beïnvloed door ideologische processen en andere extra-individuele invloeden, toch ervaren we dit alles als een individu, vanuit ons innerlijke zelf. En als de wereld een droom is, een sluier van illusies, impliceert dit niet dat er ook een dromer moet zijn? Men kan het geheel van ervaringen beschouwen als vals, illusoir of onbestaande – maar wie ook deze valsheid, schijn en dit onbestaande als argument gebruikt tegen die droom, kan zelf als persoon niet vals, illusoir of onbestaande zijn. Voorbij alle “dingen die zijn en dingen die niet zijn”, is er immers een enkele zekerheid: het “Ik”. Welaan! Gooi de ketens van je af! Bestrijd de verlammende retoriek, waarmee de mens zichzelf reduceert tot een onmachtig creatuur. We zijn Goden, de Architecten van de Wereld.

P.


[1] SAFRANSKI, Rüdiger, Nietzsche. Een biografie van zijn denken, Amsterdam, Olympus, 2006, 77.

[2] Het Duitse idealisme is nauw verbonden met de Romantiek en met de revolutionaire ideeën van de Verlichting. Kant wordt als de eerste idealist gezien en werd gevolgd door andere filosofen zoals Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Immanuel Hermann von Fichte en Friedrich Schleiermacher.

[3] Ibidem, 79.

[4] Het is haast onmogelijk om een synthese te maken van Nietzsche’s werk, dat sterk evolueert in zijn loopbaan als filosoof. De zingevende mythe speelt vooral een rol in zijn vroege werken.

[5] Zie paragraaf 125 van: NIETZSCHE, Friedrich, De Vrolijke Wetenschap, Amsterdam, 2007, 130.

[6] Solipsisme is de filosofie dat er maar één bewustzijn bestaat, namelijk die van de waarnemer. Het ‘Ik’ is de enige realiteit.

[7] Māyā is een begrip uit het hindoeïsme en boeddhisme en wordt vertaald als ‘sluier van illusies’. De wereldvisie van de mens staat in deze Oosterse filosofieën ver af van de werkelijkheid. De ware toestand van de wereld is dus aan het zicht van de mens onttrokken. Deze sluier kon opgetrokken worden door middel van meditatie.

Dionysische wijsheid


“Eerst zult ge de sirenen ontmoeten, die eenieder betoveren, die geraakt in hun buurt. Voor de man, die komt in hun nabijheid, is de thuiskomst verkeken, als hij niet op zijn hoede is, maar naar hun stem luistert. Hij zal noch zijn vrouw noch zijn kinderen terugzien, die zich al verheugden op zijn komst. Met de betovering van hun lied, dat zij zingen waar zij zitten op een hooggelegen weide, die met het verblekend gebeente van hun slachtoffers bezaaid is, brengen zij de onvoorzichtige in hun ban. Zeil dus snel voorbij die gevaarlijke plaats, en opdat niemand uwer mannen hun vervoerend gezang zal kunnen horen, moet ge hun oren met bijenwas verzegelen, na die eerst gesmolten te hebben. Doch mocht ge zelf hun toverlied willen horen, laat u dan aan handen en voeten vastbinden aan de grote mast. Vrij kunt ge dan genieten van de dubbelzang der Sirenen. Maar zeg het uw mannen tevoren, dat ze nòg vaster nu binden naar mate gij dringender smeekt om ontbonden te worden.” (Circe aan Odysseus)[1]

Het dionysisme dat Friedrich Nietzsche (1844–1900) uitdraagt is een tragische levensvisie, waarin de mens voortdurend in de afgrond kijkt. Omdat Nietzsche God dood verklaart, wordt het leven zinloos. Enkel de dionysische Übermensch kan zichzelf uit die zinloosheid redden. Dit gebeurt vanuit een existentiële grondervaring waarbij de mens het Immense ervaart door de gewelddadige natuurkrachten te trotseren. Dionysos staat centraal in de Nietzscheaanse filosofie en symboliseerde het Immense, de oerkracht van het bestaan. Odysseus belichaamt de dionysische wijsheid. Het bovenstaande citaat kan dan ook als volgt geïnterpreteerd worden: Odysseus ‘hoort het Immense, maar om zichzelf te behoeden accepteert hij de ketenen van de cultuur’[2]. Het Immense was de rusteloze drang om de sirenen te trotseren, maar om zichzelf te redden liet Odysseus zich op aanraden van Circe vastketenen. Die ketens staan symbool voor de apollinische regulator, die het dionysische streven beheerst.

P.


[1] Homerus, Odyssea, Kempische Boekhandel, Retie, 1959, 586

[2] SAFRANSKI, Rüdiger, Nietzsche, een biografie van zijn denken, Olympus, s.l., 2006, 71

Zarathustra’s voorrede oep zen Antwaarps

Op de schitterende website Antwerps.be een tekst tegengekomen die je niet meteen verwacht. Het genie van Nietzsche in een wereldtaal:
Toeng da’ Zarathustra in de dichtsbijgelege stad kwam, die tege de zoêm van et woud lee, vond ‘em daar veul volk oep et martplein baiên, want der was tóegezee da’ ze ne koêrdaenser zouwe zing. En Zarathustra sprak aldus tot et volk:
“Ik liêr olle den Übermensch. De mens is e weze dad overwonne moet wörre. Wad edde gollen al gedaan oem de mens t’overwinne?
Tot nau tóe schiepen alle wezes iet boven uneigen uit. Wilde golle den eb van deze groête vlóed zen en nog liever tot de biêste terugkiêre dan de mens t’overwinne?
Wad is den aap vör de mens? Ne spotlach of een pijnlijke schomte. En zoê zal oêk de mens zen vör den Übermensch: ne spotlach of een pijnlijke schomte.
Ge zeh’ de weg van wörm tot mens gegon, en veul on ollen is nog wörm. Oêt worde aap en oêk nau nog is de mens miêr aap dan iênder welken aap.

“I want to see mountains again. Mountains, Gandalf!”

‘Wat is het doel van de bergbeklimming?’ vroeg de Franse esotericus René Daumal zich af toen hij zijn werk Le Mont analogue. Roman d’aventures alpines, non euclidiennes et symboliquement authentiques schreef. Een mens riskeert het vege lijf om die ontzagwekkende kolos die voor hem opdoemt en hem uitdaagt, beklimt dramatische verticale rotsmuren en springt over verraderlijke gletsjerspleten om de top te bereiken. Het is onmogelijk verder te gaan, noch te blijven op de pieken. Te temperatuur is te laag, de zuurstof te schaars om er te blijven leven. Een storm broeit in het oosten. Je moet er terug af, naar beneden. Wéér naar beneden, waar je vandaan komt. Wat is het punt? “Het hoge kent het lage, maar het lage kent het hoge niet”, stelt Daumal vast. Geheel in de stijl van Nietzsche’s Zarathoestra. Deze wil terug afdalen van de hoge berg waar hij tien jaar afgezonderd leefde, om de beker van de wijsheid te ledigen en terug mens te worden.

Bergen zijn altijd al symbolen van verering geweest in de menselijke cultuur. Sommige bergen zijn zelfs tot op de dag van vandaag verboden terrein en mogen niet beklommen worden. De berg is dus niet zomaar een samenbotsing van tektonische platen. Het heeft een betekenisgevende rol te spelen voor de mensen die erom heen wonen en zelfs voor mensen die van heinde en ver komen om de berg te bewonderen. Daarom werd de berg beschouwd als een sacrale ruimte, waar talloze legenden over geschreven werd. Ook vandaag nog, wanneer andere ruimtes worden ontheiligd door de aanwezigheid van de moderne cultuur, biedt de onverbiddelijkheid van de berg schutting en mogelijkheden om vruchten te plukken die elders niet meer mogelijk zijn.

De berg geeft volgens de Italiaanse klimmer Renato del Ponte aan de mens de kans ‘zijn innerlijke demonen te bestrijden; de angst van de eenzaamheid, de stilte en de leegte te overwinnen; het goddelijke in de mens te ontwaken; de kracht van de overstijging te geven om naar de top van het zelf te klimmen’. De onverbiddelijkheid van de berg en de overwinning ervan is een school van innerlijke versterking. De berg kent geen compromissen en vergeeft de zwakkeren en onzinnigen niet. In deze zin, meent de traditionalist Julius Evola, wordt de beklimming van de berg een vorm van ascetisme. Het bereiken van de zetel van de Goden is een manier om hen sub specie interioritatis terug te ontwaken. Door ervaring en opoffering wekt men de mythe terug tot leven. Daumal ziet deze ‘vorm van praktische metafysica’ zelfs als een vorm van kunst in de traditionele betekenis van het woord: “de realisatie van bijzondere kennis door actie”.

Tot slot laat ik Zarathoestra zelf spreken, een trouwe reisgenoot voor iedereen die zich in de bergen begeeft:

“O hemel boven mij, gij klare! Diepe! Gij licht-grond! U aanschouwend huiver ik van goddelijke begeerten.

In uw hoogte mij te werpen – dat is mijn diepte! In uw klaarheid mij te bergen – dat is mijn onschuld!

[…]

En reisde ik alleen: naar wie hongerde mijn ziel in nachten en op doolpaden? En beklom ik bergen, wie zocht ik ooit op bergen, zo niet u?”

(“Voor zonsopgang”, Aldus sprak Zarathoestra)

 

P.

 

Aanbevolen literatuur:

Friedrich Nietzsche, Also sprach Zarathustra

René Daumal, Le Mont Analogue. Roman d’aventures alpines, non euclidiennes et symboliquement authentiques

Julius Evola, Meditazioni delle vette