TEMPESTATIBVS MATVRESCO!

Stormend dansen rond een cirkel van vuur

Tag: Kosmos

Wat is schoonheid?

Het overvalt je met de woeste kracht van een orkaan; het doet je stilstaan en verwonderen. Ware schoonheid werpt je omver en vergunt je inzicht in de samenhang van alles. Het is daarom een bij uitstek kosmische kracht waarmee we als demiurgen werelden scheppen. Ons vermogen tot esthetiek maakt ons betrokken met een zinvolle wereld. Het is waar dat onze esthetische vermogens cultureel geconditioneerd zijn, maar dat gaat slechts over de invulling van het schone, niet om de essentiële ervaring ervan. De subjectieve invulling van het schone is triviaal: het maakt niet uit of het nu Bach is die je raakt of een ravissant houtsnijwerk van de Japanse Edo-periode; wat telt is de zogenaamde arrestatie: getroffen worden door het Ware, Schone en Goede, en daarmee een rustpunt vinden in de woeste maalstroom van het bestaan. Schoonheid maakt ons even beheersers van de roekeloos razende Tijd.

P.

Advertenties

Mishima: de scheepshoorn brult; alles valt samen

Noot: de reden waarom ik boeken lees is dat je gedachten tegenkomt waarvan ik het bestaan van tevoren maar vaag kon raden; in een onvolmaakte vorm heb je het fundament van je werkelijkheid opgebouwd, maar het kan nog niet tot wasdom komen omdat de cement van ondermaatse kwaliteit is. Noem het maar een je ne sais quoi; dat onbestemde ontbreekt.

En dan lees je een passage waarin alles samenvalt. In onderstaande scène uit het begin van het boek Een zeeman door de zee verstoten van Yukio Mishima lees je een soortgelijke ervaring. Het personage Noboru ervaart plots een samenvallen van alle bouwstenen die hij tot dan toe had vergaard. Stukjes werkelijkheid die slechts met een bovennatuurlijke kracht aan elkaar gesmeed kunnen worden.

P.

Plotseling welde door het open raam het langgerekt geloei van een scheepshoorn. Het vulde de halfduistere kamer – een kreet van grenzeloze, sombere, verlangende smart; pikzwart en glibberig als de rug van een walvis en geladen met alle hartstochten van het getij, de herinnering aan ontelbare reizen, aan vreugden en vernederingen: de zee schreeuwde haar ziel uit. Vervuld van de glans en de razernij van de nacht brulde de scheepshoorn, vanuit het diepst van de volle zee, zijn dorstig verlangen uit naar de donkere nectar in het kleine vertrek.

Tsukazaki draaide zich met een ruk om en keek uit over het water.

Het was alsof Noboru deel uitmaakte van een wonder: op dat ogenblik werd alles wat hij vanaf de eerste dag van zijn leven in zijn binnenste had vergaard, verlost en vervuld. Totdat de hoorn weerklonk was het nog maar een voorlopige, ruwe schets. De beste bouwstoffen lagen klaar, alles was voorbereid, tot aan het ogenblik van het bovennatuurlijke. Maar één element ontbrak: de kracht die nodig was om die bonte mengeling van stukjes werkelijkheid tot een prachtig paleis te herscheppen. En toen, op het sein van de scheepshoorn, vielen alle delen op hun plaats en vormden een volmaakt geheel.

Daar waren de maan en een koortsige wind, de extatische naaktheid van een man en een vrouw, zweet, parfum, de littekens van een leven op zee, de vage herinnering aan havens, over de gehele wereld verspreid, een bedompte, benauwde spiedplaats, een stalen jongenshart – àl deze waarzegsterskaarten lagen nog door elkaar en er viel niets uit te voorspellen. Maar uit de alzijdige orde, door de plotselinge kreet van de scheepshoorn ten slotte geschapen, kwam het beeld van een onontkoombare levensketen naar voren – de kaarten hadden zich tot paren gevoegd: Noboru en zijn moeder – zijn moeder en een man – een man en de zee – de zee en Noboru …

Hij snakte naar adem, bezweet en in vervoering. Overtuigd dat hij een verward kluwen draad zich had zien ontwikkelen tot een heilig patroon, dat tot iedere prijs behouden moest worden: waarschijnlijk was hij er de dertienjarige schepper van.

Als het ooit verstoord zou worden, zal dat het eind van de wereld betekenen, mompelde Noboru, zich nauwelijks bewust van zijn woorden. Ik denk dat ik alles zou doen om dat te voorkomen, al was het nog zo verschrikkelijk!

Uit: Mishima, Yukio, Een zeeman door de zee verstoten, Amsterdam: Meulenhoff, 2007, 14-15.

Manifest

They’re making the last film

they say it’s the best
And we all helped make it
It’s called the death of the West

Death in June, Death of the West

Van nature uit ben ik een optimist met apocalyptofiele neigingen, iemand die zou kunnen dansen op de muziek van het legendarische orkest op de zinkende Titanic. Daarom voel ik me ontzettend aangetrokken tot een cultuurpessimisme van het principe wat zou moeten zijn is er niet; wat is, zou er niet mogen zijn. Intuïtief voel ik aan dat onze tijd uit haar lood is geslagen. Toch zit in de neergang een vertrouwd gevoel, alsof ik in een vroegere bestaansvorm het allemaal al eens heb meegemaakt. Dit maakt deel uit van een cyclus. De neerval heeft daarom veel weg van de herfst onder een gouden oktoberzon. Dan bewaart de Natuur haar meest verbluffende schoonheid voor de laatste momenten; een belofte voor de lente na de winterse stemmigheid; de neerval als een noodzakelijke voorwaarde voor de hernieuwing.

Ik ben geen kamikazepiloot, maar verschrikkelijker dan de dood van het lichaam is de dood van de ziel. Daarom beangstigt de acedia mij: de ontmoediging die zich meester van je maakt en je fataal verlamt. Een soort verinnerlijkte lobotomie die me meesleurt in een overweldigende maalstroom. Leven op automatische piloot; het vermogen verliezen om te verwonderen; deel uitmaken van een vormeloze massa; zelf vormeloos zijn: dat is levensschennis. Plato verklaarde dat de cultivatie van de eigen ziel de hoofdplicht is van iedere mens. Daarom beschouw ik het Zelf niet als iets vanzelfsprekends, maar als een omvangrijke microkosmos waarvan ik de architect ben.

Net daarom wil ik de wereld begrijpen, zodat ik mezelf een positie kan verschaffen. Mijn wereldopvatting is een symbiose van twee verschillende werelden. De eerste bevindt zich in het praktische, intuïtieve veld: de ervaring van het Immense. Vandaar William Blake: if the doors of perception are cleansed, everything appears as it truly is: infinite. Toch is ook de theoretische, kritische ideeënwereld van mijn academische scholing waardevol gebleken. Deze heeft me de zin voor nuance bijgebracht, waardoor ik mezelf heb bevrijd uit dogmatische, enggeestige denkkaders. Het raakveld van het intuïtieve en het kritische is meermaals zeer vruchtbaar gebleken.

Ja, er knaagt iets aan me, alsof een onderhuidse bacil het einde van haar incubatieperiode heeft bereikt. Een dreigende, fatale acedia die de wereld rondom mij reeds heeft aangetast staat klaar om toe te slaan. Daarom dit essay: mijn voertuig van zelfontdekking; mijn wapen tegen de innerlijke onverschilligheid. Ik schrijf het omdat ik lijd aan de filosofische aandoening bij uitstek: de kritische reflex om in mezelf iets ontoereikends te vinden. Daaruit vertrekt een drang naar absolute actie van binnenuit. Voor mij moet een bijzonder doel zijn weggelegd. Toch vertel ik met veel schroom over mijn Weltschmerz. Weet je, het ligt niet in mijn aard zo open te zijn over een innerlijk groeiproces. Want eerlijk gezegd … weet ik in godsnaam niet wat ik met deze bevreemdende apotheose moet aanvangen.

Losbreken uit de droom

“All men dream: but not equally. Those who dream by night in the dusty recesses of their minds wake in the day to find that it was vanity: but the dreamers of the day are dangerous men, for they may act their dreams with open eyes, to make it possible. This I did.”

Lawrence of Arabia, The Seven Pillars of Wisdom

Wanneer ik ontwaak word ik vaak overvallen door een eigenaardig gevoel. Er is dan een subtiele substantie aanwezig die niet uit deze dimensie komt. Het is een geur die me prikkelt of een lang vergeten smaak en altijd dat ene onheimelijk gevoel dat ik terug ben van een lange reis. Het is vreemd in een kamer te zijn die je bekend aandoet, maar tegelijk ook onwerkelijk en vals. Links en rechts verdwijnen droomgestalten even snel als ze verschijnen. Ik ben wakker en kan mezelf niet bewegen, noch heb ik invloed op de omgeving rond mij. Behoorlijk benauwend. Is dit een droom binnen een droom? Een illusie die zich rond mij ontvouwt om mij te misleiden? Een angstwekkende fantasmagorie die me onwrikbaar vastzet in een fort dat tot enig doel heeft de architect ervan op te sluiten? Dit noem ik de schemerzone : een raadselachtige mengeling van illusie en realiteit. En dan breek je er plots uit. Het is dat ene moment waarop ik alles beheers en begrijp, hoewel ik het niet onder woorden kan brengen. Het is een existentieel, intuïtief gevoel bij uitstek.

Hoewel hevig beïnvloed door ideologische processen, onbewust geïnduceerd constructiedenken en andere extra-individuele invloeden, ervaren we de wereld vooral als individu, vanuit ons innerlijke zelf. En wat dan nog als de wereld een droom is, Maya: een sluier van illusies, impliceert dit niet dat er ook een dromer moet zijn? Men kan het geheel van ervaringen beschouwen als vals, illusoir of onbestaande, maar wie ook deze valsheid, schijn en dit onbestaande als argument gebruikt tegen die droom, kan zelf als persoon niet vals, illusoir of onbestaande zijn. Voorbij alle “dingen die zijn en dingen die niet zijn”, is er immers een enkele zekerheid: het “Ik”. Het is daarom niet noodzakelijk het ware, het goede, het rechtvaardige of het vrije, maar het is wel het mijne en het enige waarvan ik zekerheid heb. Dat is best een bevrijdende gedachte.

Maar waarom dat benauwde gevoel in die “schemerzone” tussen droom en werkelijkheid? Een aangeboren schaamte voor onze vrijheid, die bij ontwaking ligt te lonken? Misschien is vrijheid wel iets angstaanjagends sinds de dood van God:  we zijn tot de vrijheid veroordeeld (Sartre). De wereld is aan zichzelf overgelaten, zonder transcendente referentiepunten. Het was echter niet voor niets dat Nietzsche het van zich afwerpen van deze schaamte als de lakmoesproef van onze bevrijding beschouwde. De vrijbuiter George Hanson, het personage van Jack Nicholson uit Easy Rider, beschrijft de angst voor vrijheid zeer goed:

“Mensen praten en praten en praten over vrijheid, maar zodra ze een vrij individu zien, krijgen ze er schrik van”

De mens is een wandelende paradox: hij verafschuwt heimelijk wat hij samen met de massa naar verlangt. Daarom stelde Nietzsche’s Zarathoestra wellicht de vraag of de mens het wel verdient om vrij te zijn.

De Pelgrim …

Er waart één oergestalte in mij rond: de Pelgrim. Terwijl stripfiguren bij hun innerlijke jihad al-akhbar links en rechts een zilverzuiver engeltje en een rood latexduiveltje zien verschijnen, duikt in mijn verbeelding de witgepijde Pelgrim met Janusgezicht op. De Kamerfilosoof behoedt je voor het Immense, de Hamerfilosoof wil je erin duwen. De mythe van Odysseus illustreert hun samenspel op een formidabele manier. Toen Odysseus en zijn bemanning voorbij de Sirenen voer kreeg hij van de tovenares Circe de raad om bijenwas in de oren te doen. Op die manier konden ze de verleidelijke, maar dodelijke lokzang van de Sirenen weerstaan. Hij geeft zijn mannen de opdracht dit te doen, maar Odysseus wil de Sirenen trotseren., Om zichzelf van de dood te behoeden laat hij zich vastketenen aan de mast van het schip. Hier ontstaat een opmerkelijk compromis tussen de drang naar het Immense en de wil om zelfbehoud. Dát is rasechte levensbeheersing.

De Pelgrim als gestalte komt in vele gedaanten voor, in iedere sociale laag, beschaving, klasse en tijdsspanne. Ik zie hem op het scherm, kom hem tegen in boeken, ervaar hem op reis of ontdek hem in reisverslagen en briefwisselingen. Hij is Jack Kerouac, Alexander Supertramp en Henry David Thoreau maar ook de oermens die de Beringstraat overstak. In deze gestalte erken en ontdek ik mezelf. Hij schaamt zich niet voor zijn aangevatte pelgrimage, maar is behoedzaam om zijn geheim te delen met anderen. Hij weet hoe de hoi polloi reageert wanneer iemand hen wakker schudt uit vastgeroeste inbeddingen en burgerlijke verwachtingspatronen. Nietzsche’s Zarathoestra leek als een dief in de nacht en als hij niet overkwam als een hansworst, waren zijn eerste redevoeringen meteen de laatste geweest. Zijn geheim behoudt hij slechts voor enkelingen die hij waardig genoeg acht.

Kirilov, een personage uit Boze Geesten van Dostojevski, verklaart dat als God niet bestond hij wel uitgevonden werd. Waar dit op duidt is niet moeilijk: iedereen heeft een centrum nodig, een basiswaarde die als fundament dient. Wie het niet in zichzelf vindt, zoekt het wel buiten zichzelf, projecteert dit op een God of iets anders. Kirilov gaat zelfs verder: zonder God is zelfmoord onvermijdelijk. Met dit tragische personage illustreert Dostojevski op een magistrale wijze hoe een bestaan zonder centrum verloren gaat in betekenisloosheid. Op dat moment overwint de acedia. De Pelgrim heeft een centrum, de axis mundi  van zijn bestaan, ontdekt. Dat is zijn absolute ankerpunt.

… en de gesel des Tijds

De Tijd is de grote motor van de maalstroom die geschiedenis heet. Wie er niet willoos door wil worden meegesleurd, moet de Tijd beheersen. De Pelgrim doet dit via de Mythe, een tijdloze werkelijkheid en het zingevende centrum van zijn bestaan. Waar de Tijd voor de moderne, profane mens homogeen is, betekende de Mythe voor de traditionele mens een belangrijke breuk in de Tijd. Deze “heilige Tijd”, in tegenstelling tot de profane Tijd, komt in ritmische intervallen aanzetten, waarin de Mythe telkens wordt herhaald. Door dit besef heb ik iets belangrijks geleerd: de historische, lineaire tijd is niet noodzakelijk de enige realiteit. Er bestaat een heel andere tijdservaring die helemaal niet homogeen en lineair is. Dat maakt dat Tijd een speelveld is, waarvan de spelregels worden bepaald door wie het spel beheerst. Wie zijn Tijd meester is, beheerst zichzelf. Net als de mens is de Tijd iets wat overkomen moet worden. 

In een van de beginscènes van de cultfilm Easy Rider gooit Henry Fonda, een Pelgrimsgestalte bij uitstek, zijn horloge nonchalant weg na een laatste keer naar het uur te kijken. Deze handeling symboliseert een bevrijding van de homogene Tijd. We hebben onszelf een streng regime opgedrongen. Eén dat alle gevoel voor kwalitatieve tijdsbeleving verdoofde en ons een valse spiegel voorhield. De Roemeense godsdiensthistoricus Mircea Eliade merkte op dat de Tijd niet alleen seculier geworden is, maar zich ook onafwendbaar naar de dood neigt. Fonda mijdt de acedia en gooit zijn horloge, vertegenwoordiger van deze doorgedreven Tijdsgedachte, weg. Hij bevrijdt zich daardoor van de maalstroom. Het weggooien van de horloge impliceert een terugkeer naar de kwalitatieve, innerlijke tijdservaring, zoals deze door traditionele volkeren werd beleefd.

Fonda’s personage creëert een breuk in de Tijd door de Mythe aan te wenden. Zij geldt eveneens als een transcendent referentiepunt van binnenuit. In de jaren ‘30 klom de Italiaanse traditionalist en alpinist Julius Evola vaak in de Alpen. Op een van zijn expedities verbouwde hij samen met een aantal kameraden een oude berghut naar een kleine nachtclub, waar hij op een grammofoon jazzplaten speelde. Rum en kirsch worden bovengehaald en in een dronken roes besluiten ze naar buiten te gaan. Wanneer ze het bevroren bergmeer betreden worden zij getroffen door iets subliems, dat de meest primordiale aard van hun bestaan doet ontwaken. Op deze onverbiddelijke plek, waar het tweeëntwintig graden vriest, de vallei diep-zwart afsteekt tegen de witte kronen van de bergreuzen en het krakende bergmeer onder zijn voeten angst en verwondering verwekt, ervaart de Italiaan een moment dat het leven overstijgt. Door grenservaringen op te zoeken wordt het Zelf en zelfs de aard van de kosmos gedwongen zich te openbaren aan het individu.

In 1935 zag de Lierse letterkundige Ernest Van der Hallen zich genoodzaakt om het verstikkende Europa te verlaten en reisde als moderne pelgrim doorheen Noord-Afrika en het Midden-Oosten. Daar zocht en vond hij het gevoel het leven te beheersen. Toch laat hij in zijn reisverslagen regelmatig teleurstellingen optekenen, wanneer hij in de voetsporen treedt van Christus in het Heilige Land. Wanneer hij in de kapel van Sint-Helena aan de Golgothaheuvel een misviering bijwoont, wordt deze ruw verstoort door “een zwerm beenderige Amerikaanse ladies en goudgetande allround sportheren, met een gefezden Cook-gids aan het hoofd”. Door deze ervaring legt hij zeer nadrukkelijk de vinger op de wonde: de genius loci, de ‘ziel’ van de plek, wordt aangetast door de profane wereld. De dood van God heeft de Mythe fragiel gemaakt. Zij valt niet meer structureel te ervaren, enkel existentieel. 

Harmonie van Pen en Zwaard

In de Tantrafilosofie is theorie zonder actie (kriya) waardeloos, ijdel en vaag. De Wang Yangmingschool uit het vijftiende eeuwse China gaat zelfs verder. Actie was geen gevolg van de theorie, maar een noodzakelijke voorwaarde om kennis te verwerven. Iedere kennis die pas later werd omgezet in actie was vals en waardeloos: “weten en niet handelen is niet-weten”. Over consistent denken en handelen gesproken! Zoroaster, de Perzische wijsgeer, stelt het heel eenvoudig: “Juist denken, juist spreken, juist handelen”. Niet zo eenvoudig als het lijkt. Een idee ondergaat heel wat invloeden en tegenwind wanneer het in de praktijk wordt omgezet. Soms lukt het gewoon niet om een idee te actualiseren, omdat de omstandigheden er op dat moment niet – en misschien zelfs nooit – naar zijn. In zulke situaties overvalt de neerslachtigheid je. Je denkt misschien dat je in de verkeerde tijd bent geboren, dat je deel uitmaakt van een generatie die vele jaren of zelfs eeuwen geleden bestond. Het noodzakelijke draagvlak ontbreekt om iets voor jezelf te betekenen. En zo lijkt de wereld om je heen de uiteindelijke overwinnaar.

Maar wat als de wereld om een ideaal heen kan worden gebogen? Wat als het ideaal een onbewogen beweger was, het centrum van de wereld? Zou dat geen wonder zijn? In het Hossoboeddhisme is er een verhaal over een jonge asceet die naar de heilige Kaeyoberg gaat om de leer van de Boeddha te bestuderen. Onderweg slaapt hij op een begraafplaats, wordt wakker met een ongelofelijke dorst en schept water uit een nabijgelegen kuil. Water smaakte nooit eerder zo fris en zuiver, dacht hij. Toen het licht werd bleek hij uit een schedel gedronken te hebben. Aanvankelijk moest hij braken, maar achteraf besefte hij het: wat als ik nu even tevreden was met water uit een schedel als uit iets anders? Als je ervan uitgaat dat de wereld zoals wij die kennen een subjectieve creatie van onze eigen geest is, lijken de mogelijkheden van het proces van idee naar praktijk plots minder nadelig voor het idee te zijn. De menselijke geest geeft de wereld een betekenis.

Hierbij heb ik de grenzen aardig verlegt, maar waar stopt het? Als er een ding is dat ik heb geleerd in mijn zoektocht, dan is dat blindheid je grootste vijand is. Je moet nuance kunnen aanbrengen zonder daarom noodzakelijk water in de wijn te doen. Je kan grenzen verleggen, maar daarbij verleg je ook een aantal verantwoordelijkheden. Net daarom is zelfkennis zo belangrijk. De subjectieve waarneming van de wereld maakt niet dat je deze volledig naar je hand kan omzetten. Conventies bestaan bijvoorbeeld om de onderlinge handelingen tussen mensen te vereenvoudigen. Het is niet omdat de wereld een creatie is van je eigen geest dat geld plots geen waarde meer heeft, dat verkeerslichten zinloze dingen zijn en dat geweld een middel is om aan anderen je wil op te leggen. Dat is waanzin. Wie continu tegen de stroom ingaat, bevindt zich snel in een tragische affaire. Een andere optie moet mogelijk zijn.

De Tijger

 

“De woestijn groeit, wee hem die woestijnen in zich bergt!”

Nietzsche, Zarathustra

“Dit is een strijd voor de moderne mens, die geen wortels meer heeft in de heilige grond van de traditie en weifelt in zijn zoektocht naar zichzelf tussen de pieken van beschaving en de afgronden van de barbarij, om een bevredigende betekenis te vinden voor een bestaan dat volledig aan zichzelf overgelaten is”.

Robert Reininger

Wie erin slaagt een tijger te berijden voorkomt niet alleen dat hij erdoor wordt aangevallen, maar krijgt ook een kans om deze te verslaan, zo luidt een Oosters gezegde. De tijger symboliseert de maalstroom, die te krachtig is om frontaal te worden geconfronteerd. Op basis hiervan kan een gedragslijn ontstaan voor mensen in een wereld die, na de dood van God, aan zichzelf is overgelaten. Voor de moderne mens, in de wereld geworpen (i.e. Geworfenheit),  komt het erop aan om een positie te vinden waar hij in zichzelf vaste grond vindt. De innerlijke migratie rechtvaardigt een autonoom bestaan. De negatieve anomie van de maatschappij kan daardoor worden omgebogen naar een positieve anomie voor de persoon: de moraal vernietigen om moreel te kunnen leven. Op een dialectische wijze kan de negatie van een negatie immers iets positiefs opleveren, bij wijze van een vrije ruimte voor ontwikkeling.

Dat is dan de aard van mijn levensspel, maar het vragen houdt niet op. Hoe ga ik om met de uitdagingen die het leven mij biedt? Hoe blijf ik trouw aan mezelf? Hoe behoud ik mezelf zonder te worden gestandaardiseerd of geconditioneerd? Hoe word ik mezelf? Al die vragen zijn existentieel van aard. Er bestaat geen algemene handleiding die me daarbij kan helpen. Dit essay markeert mijn positie in het veld, maar is verre van een zaligmakend Schrift. Het is veeleer een momentopname, een palimpsest dat regelmatig moet worden bijgesteld. Toch biedt het houvast tijdens de weifelende zoektocht naar mezelf; biedt manieren om de tijger te bereiden en mezelf te kunnen worden en zijn. Om geen slapend wezen te zijn dat willoos wordt meegesleurd door de maalstroom, maar iemand die zijn Tijd en zijn leven kan beheersen. Daarin ligt mijn nakende apotheose. Ironisch lijkt de zoektocht naar betekenis dus de zin van mijn bestaan te zijn.

Wind en rook

“Adieu, kleine menschen in de kleine steden, waar ge allen te dicht op en tegen en boven elkaar huist, zonder ruimte en lucht om u, zonder hemel en zon boven u, zonder boomen en wolken, zonder geloof en zonder liefde, zonder droom en zonder illusies. God is met de vagebonden. Vooruit is de weg. Hoera voor ons beiden, zwervers en don Quichotten der groote baan”.

Ernest Van der Hallen, Tusschen Atlas en Pyreneeën (1938)

Ik bevind me in het Letterenhuis van Antwerpen. Verderop een eenzame oudere baliebediende die een krant doorneemt, maar verder niemand. Er hangt een nostalgische zoete houtgeur die typisch is aan plaatsen waar oude boeken en manuscripten rusten. Voor mij ligt de briefwisseling van Ernest Van der Hallen verspreid over de tafel, waar hij aan een vriend zijn ervaringen in het Ruusbroechuisje in het Lierse Begijnhof toevertrouwt. Hij schreef over de winterse stemmigheid van het Begijnhof, waar hij wilde ‘schreeuwen van weelde’. In zijn brieven herken ik dezelfde vragen, dezelfde grieven en dezelfde verlangens die ik heb. Van der Hallen was een Pelgrim, net als ik. Evenveel als Jack Kerouac, Alexander Supertramp, Thoreau en Henry Fonda in Easy Rider. Zij gingen het gevecht met de tijger aan. De ene won. De andere verloor. Maar allen kunnen werkelijk zeggen dat ze hebben geleefd.

De Pelgrim is de voorouderlijke zwerver die uit de oertijden tot mij is gekomen en tot mij spreekt. Wie ooit de eindeloze woestijn of de eeuwige sneeuw heeft gezien, kan bij thuiskomst plots zo worden gegrepen door de lust naar het avontuur dat hij alles laat vallen ter wille van zijn Fernweh. Hij heeft daarginds ‘iets’ ontdekt en indrukken opgedaan die hij voordien nergens vond. Noem het een melancholisch verlangen, maar ik heb een stille wens naar eenzame landwegen, waar de Natuur kan worden ervaren in zowel haar metafysisch oergeweld als haar overweldigende rust en vertrouwdheid. Dan ontwaken de levensgeesten met kracht en voel ik zowel bruisende levensbeheersing als eenvoudige Gelassenheit. Deze magische grenservaring heb ik nergens duidelijker beschreven gezien als in Op de Marmerklippen van de Duitse schrijver Ernst Jünger, waar ik eindig in schoonheid en verwondering:

“Alsof een kloppen ons had gewekt uit onze slaap viel dan een beeld in het duister van onze roes […]. Steeds bleven wij dan als versteend staan, en een plotse rilling voer door ons bloed. Dan hadden wij het gevoel alsof wij een nieuw zintuig om het land te zien hadden ontvangen; wij keken alsof wij ogen bezaten wie het vergund is in lichtende aderen het goud en de kristallen diep onder de glasachtige aarde te zien. En dan kwamen ze naderbij, grauw en schimmig, de oergeesten van het land die hier al woonden voordat de klokken van de kloosterkerk weerklonken en voordat een ploeg de bodem scheurde. Ze naderden aarzelend, met grove, houten gezichten, en hun uitdrukking was vrolijk en angstaanjagend tegelijk, in ondoorgrondelijke harmonie, en wij zagen in hen de wijnbergen, met schrik én diepe ontroering in het hart. Soms leek het dat ze wilden spreken, maar alras trokken ze weg als wind en rook’.

P.

Wees gegroet, Juanita

Anderhalf jaar geleden, toen ik het geluk had in Peru te zijn, bezocht ik in het museum van de Universiteit van Arequipa  De IJsmaagd van Ampato. Het betreft Juanita, een kind dat destijds in haar vroege tienerjaren door de Inca’s op de berg Ampato werd geofferd aan de Goden.  Destijds waren mensenoffers aan de zogenaamde Apu’s, berggoden, een manier om de ontstemde Goden te behagen. Voor (post-) modernen is dit waanzin, een onbevattelijke misdaad. Maar tegelijk ook een heel fascinerende denkoefening. Een unieke manier om mens en maatschappij in een radicaal ander perspectief te plaatsen.

Als je erover doordenkt, bestaat er een “logica” achter dit hoogst merkwaardige ritueel. Beeld je een traditionele beschaving in waar de plaats van de mens, ruimte en tijd in de kosmos zeer afgebakend is. Iedere ruimte wordt gecultiveerd op een sacrale wijze en ook de tijdservaring is voor de traditionele mens heel anders. Alles wat van tel is draagt een symbolische geladenheid. Wanneer deze ordening door elkaar wordt geschud, betekende dit dat de goden ontstemt zijn. Hierdoor geraakt ook de maatschappelijke ordening in de war. Een mensenoffer was een manier om deze balans terug te herstellen. Dit is enkel begrijpelijk als je beseft dat de waarde van een mensenleven in die context totaal verschilt dan de waarde van een mensenleven in een hedendaagse westerse maatschappij. Het feit dat Juanita gekozen werd, was een grote eer voor haar familie.

Een voorbeeld van deze kosmische ordening is het graf waarin Juanita geplaatst werd. Daarin werden objecten geplaatst, maar niet zomaar, niet als versiering of verfraaiing. Ieder materieel object droeg een betekenis en verwees naar de kosmische ordening van de Incamaatschappij. Je zou kunnen zeggen dat ieder object een zogenaamde hiërofanie was, een materieel object dat het goddelijke vertegenwoordigde. Niet het object an sich werd aanbeden, maar wel het goddelijke dat in en doorheen het object zich manifesteerde. Op die manier transformeerde het graf zich naar een heilige microkosmos.

Ook Juanita werd niet zomaar gekozen uit de bevolking. Zij was geen Chinese vrijwilliger die van een markt werd geplukt. Net vanwege het belang van een mensenoffer, moest het kind vooral zuiver zijn. En dat wil zeggen dat Juanita een kind was dat uit de hoge adel kwam. Net als het graf, onderging ook Juanita een transformatie. Pachacuti Inca Yupanqui was de Sapa Inca (de Incakeizer) die zijn goddelijkheid overdroeg aan Juanita, waardoor zij een halfgod werd. Ze droeg blauwe araveren op haar hoofd, dure textiel die typisch adellijk was en werd gewikkeld in een aksu, een helder gekleurd begrafenisdoek.

Met de komst van de Spanjaarden is er vanzelfsprekend onnoemelijk veel veranderd in de Nieuwe Wereld. En toch leeft die oude precolombiaanse vlam nog sterk in Zuid-Amerika. Dat voel je instinctmatig aan wanneer je ginds vertoeft. Tijdens een processie in Cuzco viel me op dat er veel aandacht werd gegeven aan de Pachamama, de aardgodin die onder de boerenbevolking in de Incamaatschappij veel aandacht kreeg. Door samen te vallen met de Heilige Maagd Maria, kreeg zij de kans om tot op de dag van vandaag vereerd te worden.

Toen in 1960 de Grote Chileense Aardbeving gebeurde, de meest kolossale aardbeving sinds het begin van de metingen (9.5 op de schaal van Richter), was er iets heel eigenaardigs aan de gang in het Chileense kuststadje Collileufu.  Juana Namuncura Añen, een lokale machi (een traditionele sjamaan), eiste een mensenoffer om de aarde en de oceaan gunstig te stemmen. Het vijfjarige slachtoffer werd ontdaan van zijn ledematen, waarna zijn lichaam door de oceaan werd meegesleurd.

P.

Proloog

Ik heb, voor zover ik weet, altijd al in deze stad gewoond, een amalgaam van helse hoogtes en hemelse diepten. Maar ik probeer voorbij mijn stedelijke bestaan te denken. Je kan zover teruggaan in het verleden als je wil, toch kan je dat prille begin, die eerste vitale levensjaren waar vaak onbewust een visie op de wereld wordt aangevangen, niet voor de geest halen. Zelf die leemte opvullen gaat niet, daar heb je anderen voor nodig. Toch ik ben elders geboren, op een of andere manier heb ik mijzelf daarvan overtuigd. Mijn geboortedorp ligt aan een diepblauw meer, ergens ver in de bergkammen die ten oosten van de stad liggen. Het dorp heeft geen naam in mijn gedachten, dat heeft het niet nodig. Maar het vormt de absolute kern van mijn bestaan, een elementair brandpunt dat misschien niet altijd even prominent, maar wel zeer existentieel aanwezig is. Vaak zijn het de subtiele dingen die van tel zijn, want zij symboliseren iets alomvattends. Het dorp een naam geven, zou het beroven van zijn ware essentie; waarlijk een onvergeeflijke ontheiliging.

Er loopt een kleine aarden landweg naar dat dorp, die plots opduikt zodra je het meer ziet verschijnen over de glooiende heuvelkammen. Vanaf dan zie je hem sensueel kronkelen langs de weiden en akkers, alsof hij de boezem van de aarde zijdezacht streelt en triomfantelijk bevrucht. De weg wordt gekenmerkt door de diepe karrensporen, die de reiziger helemaal begeleiden tot in het hart van het dorp. Het is een typisch “filosofenpaadje”: een oeroud stukje aardeweg waarrond een hele belevingswereld ontstaat; een plek voor stille uren in heerlijke eenzaamheid. Daar wordt je bewust van de wisseling der seizoenen, van kosmische oneindigheden en de paradoxale aard van je eigen bestaan. Daar exploderen de contrasten, die het leven kleur, vorm en essentie geven. Ondanks de levensvolheid van de landweg, is het net de Eenvoud die het zo magisch maakt. De Eenvoud, mijn beste lezer, is een kostbare parel die langzaam uit onze handen lijkt weg te glippen. En toch is Zij volwaardig aanwezig wanneer ik over de landweg droom, want dan zie ik gure winterstormen zich verzoenen met de zoete zweem van lentebloemen en voel ik de machtige gloed van een gouden oktoberzon in mij een gezindheid opwekken die het raadselachtige web van de Tijd weet te ontrafelen. Woud, salamander en rots weten waardig te zwijgen met mij, terwijl gesprekken zich ontvouwen tussen mij en het Al die volledig buiten de taal vallen. Wanneer je worstelt met je eigen ideeën, met je omgeving of met de hele wereld, dan helpt deze landweg je.

Ik zie mijn landweg voor mij uit kronkelen langs de velden, daar waar hij afbuigt naar de oude eik op de top van de heuvel waar je uitzicht hebt over het hele dorp. In heldere en zonnige zomerdagen, kan je aan de andere kant van het meer de grijs-witte gletsjer zien die stil-krakend uit het atrium van de berggoden komt glijden. Hoewel meerdere mensen deze landweg gebruiken, lijkt hij van mij te zijn. Hij lijkt zelfs alleen voor mij te bestaan. Soms komt het mij voor dat ik me afvraag of dat geboortedorp ooit bestaan heeft, laat staan die befaamde landweg die me zo vaak en uitzonderlijk helder voor de geest komt. Wie weet is het een lucide droom, die ik doorheen de jaren heb uitgesponnen tot een grote waarheid. En dan zie ik de landweg als ik een kunstgalerij passeer, of op een banaal melkkarton dat de authentieke oorsprong van haar inhoud suggereert. Soms hoor ik iemand spreken over zijn vakantie in een onooglijk klein bergdorp aan een meer, dat opvallend veel gelijkenissen heeft met mijn droombeelden. Dan heb ik de neiging die persoon te ondervragen over de locatie van dat dorp, maar iets houdt me tegen.

Is het de naam, die me op dat moment tot terughoudendheid dwingt, alsof die kennis onheilig zou zijn? Ik wilde van geen namen weten. Of misschien heb ik op dat moment een onbewust moment van klaarheid, waar ik mezelf ervan overtuig dat het dorp nooit bestaan heeft en dat het waanzin zou zijn om helemaal af te reizen naar een fictief hersenspinsel. Zou het niet gek zijn als ik mijn spullen pakte om daarheen te gaan? Om dan aan te komen op een plaats die in de verste verte niet overeen komt met wat ik in gedachte had? Hoe teleurstellend zou het dan niet zijn? Of nog erger: dan zou ik mezelf er van overtuigd hebben dat deze plaats hét geboortedorp was waar ik zoveel over droomde. Dan zou ik leven in een illusie. Maar was dat al niet zo?

P.

‘Eenzaamheid. Het is een absolute heerlijkheid’

‘Eenzaamheid. Het is een absolute heerlijkheid’, zegt de verweerde Zwerver plots, terwijl hij het vuur aanport en zijn tijdelijke metgezel, een jonge vagebond uit een nabijgelegen dorp, aankijkt. Hij lijkt niet te luid te willen spreken, dat lag overigens niet in zijn aard. Het zou zonde zijn, dacht de Zwerver, de wonderlijke stilte die nu over het bos is gevallen plots te verbreken. Hij beschouwt tijd en ruimte als heilig. Elk tijdstip, elk ruimtedeel is geladen met een symbolische betekenis. Niet dat dit zijn leven onnodig bezwaart, het zorgt eerder voor een uiterst diep respect voor de omgeving waarin hij vertoeft en de manier waarop hij zijn tijd wenst in te vullen. Dit respect vormt de totale tegenpool van het leven dat hij eens gekend had: jachtig en betekenisloos. Rond hen treedt de nacht in alle stilte aan en doorruist een koele maar zachte wind de bomen, die stilaan hun stralende kruin verloren. Het bruisende zomerleven maakt plaats voor de verstilling.

‘Waarom een heerlijkheid?’, vraagt de metgezel met een nieuwsgierige blik, die duidelijk gebrand was op een discussie, ‘is het niet heerlijk, te vertoeven onder je geliefden? Is het niet heerlijk je geluk te delen met anderen en je leed te verzachten in het nabij zijn van anderen?’. De Zwerver kijkt op en glimlacht zonder een schim van minzaamheid en arrogantie te laten zien. Hij spreekt zijn woorden haast uit alsof hij een gedicht citeert, in een bijzondere kadans die zijn toehoorder lijkt te hypnotiseren.

‘Zeker. Ik heb dat geluk gekend, onder vele geliefden te verblijven. En ik heb ook mijn leed verzacht in hun nabij zijn. Het is iets waar ik met een groot genoegen naar terug kijk. Maar toch is de mens een fundamenteel eenzaam wezen, daar ben ik van overtuigd. Menselijke ervaringen zijn de bron van wijsheid, en door hun uniekheid zijn zij uiterst persoonlijk. Esse est percipi. Het bestaan dat het meest logische, concrete en redelijke is, kan enkel het bestaan zijn dat tegemoet komt aan je eigen verbeelding, idee en fantasie van de werkelijkheid. De wereld, en daarmee bedoel ik het zinvolle weefsel van ruimte en tijd, is de creatie van de unieke menselijke geest. Slechts weinigen beseffen dit en schrijven dit toe aan anderen.’

Niet veel verder, op een kaal, braakliggend weiland stuiven honderden zwarte vogels weg, opgeschrikt door iets. Een aanzwellende golf, net iets donkerder dan de donkerblauwe nachthemel, vliegt haast geruisloos over de hoofden van de twee vagebonden. De Zwerver kijkt nog eens naar zijn jonge metgezel, die op zijn wederwoord leek te broeden. Hij had een eigenaardige tic: iedere keer wanneer hij het woord nam, leek hij zijn baard aan te raken en te strelen. De metgezel is een stevige kerel van gemiddeld postuur met een knokig, rechthoekig gezicht, en er opmerkelijk jong uitziet. Dat heeft hij vooral te danken aan de vurige kracht die uit zijn ogen lijkt te stralen.

‘Maar deel je die ervaringen dan niet met allen die bij je zijn? Dit moment van stilte, dit magische moment in deze wonderlijke natuur, delen wij dit niet met elkaar?’

De Zwerver moest lachen. ‘Neen, mijn beste vriend. Wat ik ervaar en wat jij ervaart kunnen evengoed mijlenver uit elkaar liggen. Wat wij delen is slechts de illusie dat wij hetzelfde ervaren’.

‘Is iedere vorm van samen iets delen of samen iets ervaren, dan een illusie? Is het nutteloos?’

‘Zeer zeker niet! Ik schat je hoog in, beste, en op dit eigenste moment doen wij beiden indrukken op die als bouwstenen dienen voor het begrip van onszelf, de wereld en nog veel meer. Het zou trouwens waarlijk gek zijn te denken dat je niemand nodig hebt. De mens is immers een sociaal wezen, dat slechts ten volle kan groeien tot een volwaardig lid van een gemeenschap door de steun van anderen. In dit opzicht is de mens niet eenzaam, daarover spreek ik overigens niet. Ik doel op het domein van de gedachte, vooral daarin is de mens eenzaam. Die bepaalde eenzaamheid moet hij koesteren, want daarin kan hij iets heel bijzonders vinden. Namelijk wijsheid in iets dat boven hem uitstijgt; een “meer-dan-leven” als het ware. Hij begint in zichzelf, verliest zichzelf gaandeweg in zijn innerlijke zoektocht en keert terug naar zichzelf in een nieuwe gedaante’.

‘Wat bedoel je? Wat voel jij dan, als jij alleen bent? Ik zou toch liever bij de mensen verblijven, zeker op koude en donkere winternachten. Want dan voel ik me ver van alles en iedereen. Die afstand is ondraaglijk’.

‘Toen ik nog in de stad woonde wandelde ik eens op een donkere winteravond door de straten naar huis toe. Ik moest door het park wandelen en toen ik me daarginds bewust werd dat ik me helemaal alleen bevond, zonder iemand rond mij, voelde ik iets heel bijzonders. De opkomende mist en de kale bomen, die me op andere momenten heel bevreemdend en zelfs beangstigend overkwamen, en waar ik anders snel voorbij wandelde, voelden heel vriendelijk aan; zorgzaam en beschermend. Toen ik omhoog keek zag ik de sterren helder fonkelen en zich organiseren in sterrenbeelden, zomaar, uit zichzelf en zonder mijn toedoen. Ik werd plots overmand door het abrupte idee dat ik me middenin de kosmos bevond; die machtige architectuur van het Leven. Op dat moment dacht ik dat geen enkele plek me nog bevreemdend en beangstigend zou overkomen en kwam ik te beseffen dat we als mens wel eenzaam kunnen zijn in onze gedachte, maar nooit hopeloos alleen. Want wat is dat, ondraaglijke afstand en ver zijn van alles en iedereen? Kan je meten wanneer een bepaalde ruimtelijke afstand je alleen en verloren maakt? Deze hele aarde is slechts een miniem punt in het hele heelal, zijn we daarom als mens hopeloos alleen? In stad waar ik woonde voelde ik me eenzaam tussen de krioelende massa, maar daar, in het nachtelijke park, waar niemand was en niemand naar me omkeek of nog maar zelfs aan me dacht, daar werd ik me van een nabijheid gewaar van iets dat veel groter was dan het leven zelf. Dát, mijn beste, is de heerlijkheid van de eenzaamheid’.

P.